Zuinig op het zoete water

Door de verandering van het klimaat wordt verzilting een groter probleem voor Nederland. Nieuwe technieken zoals de opslag van regenwater onder de grond en zilte landbouw moeten uitkomst bieden.

Droge zomers zoals die van vorig jaar, zijn tegenwoordig geen zorg meer voor fruitteler Jan Rijk uit Ovezande. Sinds hij meedoet met een proef om zoet water op zijn bedrijf in Zuid-Beveland in de grond op te slaan en zout water weg te pompen, heeft hij voldoende water voor zijn appels, peren en zwarte bessen. Tijdens de oogst van vorig jaar had hij daar al meteen profijt van. "Ik heb nog nooit zulke grote peren geoogst en dat terwijl de zomer van 2013 relatief droog was", vertelt Rijk trots.

"In de zomermaanden valt vaak te weinig regen", legt hij uit. "Water uit de sloot pompen is voor mij dan geen optie, omdat daar te veel zout in zit. Lastig, want vooral voor de peren is het belangrijk dat je ze in de laatste weken voor de oogst extra water geeft. Daardoor groeien ze net wat meer. Dankzij de Freshmaker kon ik afgelopen zomer voldoende water geven en dat was te merken in de oogst."

De Freshmaker is de techniek die nu een jaar op het fruitteeltbedrijf van Rijk wordt getest. Bij deze methode wordt zoet regenwater 's winters opgeslagen in de bodem. Door zout water daaronder weg te pompen, ontstaat ruimte voor een grote zoetwaterbel die drijft op het zoute grondwater.

Waterleidingbedrijven passen deze techniek al toe om drinkwater in de duinen op te slaan. De methode is verder ontwikkeld door KWR Watercycle Research Institute (KWR) in Nieuwegein, een onderzoeksinstituut dat is gelinkt aan de waterbedrijven.

De veelbelovende methode is een van de manieren waarop Nederland klimaatbestendiger wordt gemaakt. Want hoewel verzilting geen nieuw probleem is voor Nederland, wordt het door klimaatverandering wel prangender. Het stijgen van de zeespiegel en het vaker voorkomen van langdurige droge periodes, versnellen het proces. Ruim 125.000 hectare grond in Nederland raakt in de nabije toekomst steeds zilter.

"Vooral de kustprovincies hebben te maken met verzilt grondwater", weet Marcel Paalman, onderzoeker bij KWR. "Nederland ligt nu eenmaal voor een groot deel onder de zeespiegel. Door het bemalen van de diepe polders komt zout water vanuit zee via de ondergrond naar boven. Dat betekent dat het grondwater in die gebieden zout of brak is geworden. Bodemdaling en stijging van de zeespiegel versterken dat proces."

Vooral in het dichtbevolkte westen van Nederland kan dit een probleem zijn, omdat daar de vraag naar zoet water vanuit tuinders, akkerbouwers, drinkwaterbedrijven en de industrie groot is. Paalman: "Een gemiddelde tomatenkwekerij heeft bijvoorbeeld jaarlijks zo'n 10.000 kuub water per hectare nodig en een orchideeënkweker circa 4000 kuub, terwijl er gemiddeld zo'n 8500 kuub regen per hectare valt."

De Randstad haalt het extra water dat ze nodig heeft nu meestal uit rivieren en sloten. Bij Gouda wordt bijvoorbeeld vanuit de Hollandse IJssel zoet water ingeladen. In droge perioden kunnen deze inlaadpunten verzilt raken. "Dus zijn we op zoek naar alternatieven die minder afhankelijk zijn van het oppervlaktewater. Het meest logische is te kijken naar manieren om regenwater op te slaan."

Zomermaanden

Veel tuinders hebben nu al bassins waarin ze regenwater opvangen. Zo ook fruitteler Jan Rijk. "Het nadeel daarvan is dat het bassin veel ruimte inneemt en in de zomermaanden heeft de kwaliteit van het water daarin te lijden", zegt Rijk. "Opslag van zoet water in de grond bespaart ruimte en houdt het water vers."

Niet iedere bodem is echter hetzelfde. "De regio Delft is bijvoorbeeld niet zo geschikt voor de opslag van zoet water. Door grootschalige grondwateronttrekking is daar namelijk een sterke grondwaterstroming ontstaan", aldus Paalman.

Behalve in Zeeland doet KWR ook tests met ondergrondse zoetwateropslag bij een orchideeënkweker en een tomatenteler in het Westland. "Het blijkt iedere keer maatwerk."

Volgens Paalman houdt men bij de aanleg van nieuwe tuinbouwgebieden al rekening met de opslag van zoet water in de bodem. "In Waddinxveen zijn er voor een gebied van 100 hectare nu bijvoorbeeld plannen voor een gedeelde locatie voor glastuinbouw en bedrijven. Het idee is om de regen op de daken van die kassen en bedrijven, waaronder het nieuwe distributiekantoor van Lidl, op te vangen en te infiltreren in de ondergrond. De tuinders hebben dan hun eigen zoetwatervoorziening."

Deze manier van denken heeft volgens hem de toekomst. "In Nederland valt in principe voldoende regenwater, we moeten het alleen beter benutten."

'Waterwegennetwerk moet worden uitgebreid'

Behalve de tuinders moet Gerard Doornbos, dijkgraaf van het Hoogheemraadschap van Rijnland dat van IJmuiden tot Gouda loopt, ook de drinkwaterbedrijven, de industrie en de beheerders van natuurgebieden van zoet water voorzien. Dat kan botsen met andere belangen. "Door het verder verdiepen van de Nieuwe Waterweg, is de Rotterdamse haven weliswaar beter bereikbaar, maar het betekent ook dat er meer zout water binnenkomt", vertelt hij. "Meer containers in de Rotterdamse haven zijn goed voor de economie, maar als het zoutgehalte van rivieren en sloten toeneemt, dan krijgen tuinders schade aan hun gewassen en raken industriële installaties beschadigd door corrosie. Om over de natuurschade nog maar te zwijgen."

Momenteel gaat het waterschap verzilting te lijf door de sloten en kanalen regelmatig door te spoelen met zoet water uit de Hollandse IJssel. "Maar in periodes van droogte raakt het water daar ook verzilt." Daarom zoekt het Deltaprogramma Zoet Water waarin Doornbos als bestuurder actief is, naar alternatieven die verzilting in droge periodes kan voorkomen.

"Een van de voorstellen waar het Deltaprogramma deze zomer waarschijnlijk mee komt, is het uitbreiden en uitdiepen van het bestaande waterwegennetwerk, zodat er meer water vanuit het Amsterdam-Rijnkanaal richting West-Nederland kan worden getransporteerd. Daarnaast zouden nieuwe sluizen, zoals die in het Noordzeekanaal, standaard voorzieningen moeten hebben om indringing van zeewater tegen te gaan."

Ook moeten in parken, duinen en op andere plekken zones komen waar overtollig water kan worden gebufferd. Want behalve langdurige periodes van droogte, kunnen we volgens de klimaatscenario's ook periodes met extreme neerslag verwachten. Doornbos: "Vroeger was de mentaliteit: we moeten dat water zo snel mogelijk afvoeren, maar inmiddels weten we dat we zuinig op dat zoete water moeten zijn." Al met al zullen er tientallen miljoenen nodig zijn voor deze investeringen. Maar dat is volgens Doornbos niet anders. "Het economische belang van zoet water is nou eenmaal groot."

Piepers met een snufje zout

Als het aan Marc van Rijsselberghe ligt, zitten we over een paar jaar aan de zilte piepers met zeekool en een salade van strandbietblad. Op zijn Zilt Proefbedrijf op Texel test hij samen met wetenschappers zo'n 160 gewassen die tegen een slok zout water kunnen.

De gewassen worden bewaterd met verschillende zoutconcentraties. "We zijn inmiddels in staat om aardappels te kweken die een kwart zeewater lusten", zegt hij. Enkele van die rassen waaronder de Miss Mignonne en de Spunta zijn klaar voor de markt. "Sommige proevers zeggen dat ze zilt smaken, maar uit blinde smaakproeven blijkt juist dat mensen de aardappel fruitig, zelfs zoet vinden smaken."

Wereldwijd is er 1,5 miljard hectare zilte grond, 300 miljoen hectare daarvan is geschikt voor het verbouwen van zoutbestendige gewassen zoals aardappelen. Vanuit landen als Bangladesh en Pakistan is de belangstelling voor deze en andere gewassen groot.

Maar Nederlandse akkerbouwers staan vooralsnog niet bij het Zilt Proefbedrijf aan de poort te rammelen. "We zijn in Nederland verslaafd aan zoet water, dus wordt er liever gekeken naar oplossingen met zoet water", aldus Van Rijsselberghe. "Nederlandse agrariërs staan niet open voor zouttolerante landbouw, dat betekent immers dat ze moeten erkennen dat hun grond verzilt is en dus minder waard."

Gerard Doornbos, dijkgraaf van het Hoogheemraadschap van Rijnland en oud-voorzitter van LTO-Nederland nuanceert dat. "Aardappels zijn een rotatiegewas. Dat betekent dat je moet wisselen met gewassen. Voor aardappels is misschien wel een markt, maar dat geldt nog niet zomaar voor andere zilte gewassen zoals zeekraal en zeekool."

Van Rijsselberghe: "Dat is een van de redenen waarom het Zilt Proefbedrijf ook werkt aan andere rotatiegewassen die zouttolerant zijn, waaronder suikerbieten, uien en wortelen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden