Zuigen aan de tepel van het verleden

afscheid | interview | 'Het verhaal van Hester' is voor regisseur Erik Vos en schrijfster Inez van Dullemen - ruim zestig jaar getrouwd - een afscheidsvoorstelling.

De zojuist aan de gast beloofde appeltaart is zoek. Een speurtocht door de keuken eindigt bij een kamerkast. Opgelucht wordt een extra grote punt gesneden. Regisseur Erik Vos (87) en schrijfster Inez van Dullemen (90) mogen door zo'n huiselijk akkefietje even wat ontregeld lijken - "Ik weet zeker dat...", "Ik heb geen doos gezien" - in samenwerken zijn ze professionals. Sinds zij elkaar ontmoetten in 1950, allebei met een studiebeurs in Parijs, en in 1954 trouwden, hebben zij zich intens in elkaars werk verdiept.

"Wij bevruchten elkaar op velerlei gebied", zegt Vos. "Schrijven en regisseren, taal en theater hebben natuurlijk veel raakvlakken. Inez is altijd bij repetities komen kijken en maakte veel vertalingen en bewerkingen. Alle Shakespeares heeft zij gedaan." "Erik was heel royaal", zegt Van Dullemen, "hij gaf je de ruimte voor commentaar." "Al vond ik het weleens onaangenaam, als ze iets niet goed vond", verklaart Vos. "Maar ze had - meestal - wel gelijk. En je wil toch dat wat je maakt beter wordt. Tegelijk hebben we als kunstenaar ook zelfstandig, los van elkaar gewerkt. Inez was wel veel flexibeler. Niet alleen qua werk, maar zeker van aard."

Toen zij elkaar ontmoetten, was Van Dullemen al gedebuteerd als schrijfster ('Ontmoeting met de andere', 1949) en moest Vos zijn theatercarrière nog beginnen. Hij studeerde als eerste af op de pas gestarte regieopleiding, maar de Nederlandse gezelschappen hielden de deur stijf dicht, zelfs na een zeer succesvolle 'De Perzen' in Carré. Selfmade regisseur zijn - lees: eerst ervaring opdoen als acteur - was nog het parool. Op acht sollicitatiebrieven kreeg hij maar één (negatieve) reactie. Dan maar een poosje naar het veel gretiger Amerika? "Oké, zei Inez: Morgen meteen maar?"

"Reizen was voor mij een levensbehoefte", zegt Van Dullemen: "Het vertrouwde achter me laten, onbevangen om me heen kijken. Ik wilde dichter bij het onbekende komen, bij andere mensen en culturen, en zo mijn geest, mijn West-Europese manier van denken een sopje geven."

Kinderhuisje

Samen zijn Vos en Van Dullemen nu nog een theateravontuur aangegaan, dat als beider afscheidsvoorstelling staat geafficheerd. 'Het verhaal van Hester' is een bewerking van Van Dullemens roman 'Twee zusters' (2012). Het is deze zomer op Oerol gespeeld en staat de komende dagen in het Haagse Theater aan het Spui. De wortels van het stuk liggen in een verder verleden. Vos zou, in 1982, in Kansas City Shakespeare's 'Antony and Cleopatra' regisseren en had als gewoonlijk om een oud huis als verblijf gevraagd: "Veel inspirerender dan een steriele hotelkamer. Het kon me niet schelen of er spinnen, slangen of uilen in zaten. Hier was meer."

"Toen ik er kwam", zegt Van Dullemen, "voelde het zo vreemd. Een huis dat niet leeggehaald was, maar kennelijk halsoverkop verlaten. Dat stilgezette leven daar. Ik móest weten wat er was gebeurd. In de tuin stond een kinderhuisje. Ik ben er de eerste avond al in geklommen. Ik zei: ik zie daar twee zusjes zitten. Dat bleek waar. Vind je het erg, als ik niet naar de generale kom, zei ik." Natuurlijk vond Vos dat erg, maar: "Ik vind haar schrijven belangrijker dan mijn werk."

Van Dullemen: "Via brieven, dagboekjes en tekeningen kwam ik achter de geschiedenis. De oudste dochter was jaren misbruikt door haar vader en had later zelfmoord gepleegd. De moeder heeft toen meteen het huis verlaten. Jaren later kwam Agaath Witteman naar me toe: of ik een stuk over incest wilde schrijven. Prompt kwam dat huis met dat drama weer naar boven."

"Toen ik me in het thema incest verdiepte - ik heb heel veel research gedaan - wilde ik er halverwege mee ophouden. Het greep me te erg aan, ook omdat mensen geneigd waren me alles te vertellen." Vos: "Inez heeft een onvoorstelbaar vermogen tot identificatie. Als je een mes in de schors van een boom steekt, krimpt zij ineen. Maar naar 'Vroeger is dood', die film naar jouw boek over je ouders, kon je heel koel kijken." Van Dullemen: "Dat had ik in het echt allemaal al beleefd."

'Schrijf me in het zand' (1989) is in tal van landen gespeeld. "We zouden naar Istanbul voor de première", zegt Vos, "toen die plots werd gecanceld. Reden: in Turkije bestaat geen incest. In nog één ander land - dat raad je nooit - is het om dezelfde reden gecanceld. In Israël."

De Bezige Bij wilde er graag ook een roman van, 'Twee zusters', basis weer van deze toneelversie. "Zo bijzonder", zegt Vos, "de strijd tussen twee zusters, die heel verschillend en toch innig verbonden zijn." Van Dullemen voegde aan de bewerking tevens (sfeer)beelden uit ander werk toe en dagboekaantekeningen.

Achtenzestig dagboekjes

In 2010 kwam het Letterkundig Museum voor een expositie materiaal halen. Vos: "Een groot conflict tussen ons. Ik wil alles bewaren, Inez doet dingen zomaar weg." Van Dullemen: "Toen trok ik een laatje open met achtenzestig (!) dagboekjes. Van die hele kleine die je zo in je zak kan steken voor dagelijkse notities. Dolenthousiast waren zij, maar ik schrok: alsof ze een stuk van mijn ziel zouden meenemen. Dat kon ik toch niet."

Ze leverden de stof voor haar vorige boek 'De twee rivieren'. "En voor haar nieuwe boek", zegt Vos. "Ja, je hebt de primeur. Eigenlijk een vervolg op die 'Twee rivieren'. Inez blijft een bezeten schrijfster tot het einde." Hij leest voor uit het laatste hoofdstuk: "Ik ben een van mijn laatste personen geworden." Van Dullemen: "Zo voelt dat, dat ik in elk boek een ander persoon ben."

Ze zijn wat sneller moe en het kortetermijngeheugen neemt wat af, maar beiden stralen een verrassende levendigheid uit. Vos geeft nog steeds masterclasses aan het laatste jaar van de theaterschool, niet meer in Amsterdam, maar vlakbij, meestal in een loods van (de door Vos in 1971 opgerichte) Toneelgroep De Appel: "Zeven uur onafgebroken. Als ze willen zuigen aan de tepel van het verleden, geef ik ze die kans. En Inez gaat nog wel drie boeken schrijven." Zij aarzelt: "Ik ben uitverteld, zei ik een tijdje geleden, maar De Bezige Bij en Erik drongen aan. En ja, schrijven geeft wel zin aan mijn leven."

Ze hebben hun Franse buitenhuis weg moeten doen: "We missen het enorm, maar het kostte teveel energie." Verder genieten ze volop van kinderen en kleinkinderen, van huis en tuin, van elkaar, van de vrienden die er nog zijn. Van Dullemen: "Ik denk wel elke dag: wat jammer dat er zoveel dood zijn. Al die levens die als dode bladeren ergens liggen."

Vos: "Wij leven in gestolen tijd." "Niet gestolen", zegt Van Dullemen. "Dat klinkt zo onaardig. Het is overtime, geschonken tijd."

Het verhaal van Hester Theater aan het Spui in Den Haag 16 t/m 18 september www.theateraanhetspui.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden