Zuid-Limburg opent poorten voor rimpelingen in de ruimte

De nieuwe Einstein Telescoop die onder het Geuldal moet komen te liggen meet trillingen in de ruimte. Beeld TR BEELD

Onder de Limburgse heuvels moet een telescoop komen te liggen die een nieuwe kijk biedt op het heelal.

Hij komt uit Hoensbroek, maar dat heeft volgens hem geen rol gespeeld bij de keuze voor Zuid-Limburg als vestigingsoord. Van fysicus Jo van den Brand had de nieuwe Einstein Telescoop overal gebouwd mogen worden, maar zijn geboortegrond had nu eenmaal de beste papieren. "We hebben zestien locaties wereldwijd bestudeerd, sommige tot anderhalve kilometer onder de grond. Maar toen we onze apparatuur in de Heimansgroeve in het Geuldal ijkten, bleek dat het stilste oord."

Voor de Einstein Telescoop moet het uitermate stil zijn. Trillingsvrij, om precies te zijn. Anders kan de telescoop niet zien of de ruimte zelf trilt. In 2015 werd dit fenomeen, dat een eeuw geleden door Albert Einstein was voorspeld, voor het eerst waargenomen. Wetenschappers zagen zo'n ruimtetrilling voorbijkomen en konden met enige moeite reconstrueren wat er in het heelal moest zijn gebeurd. De nieuwe telescoop wordt zo gevoelig dat hij een nieuw venster op het universum biedt. "Het is alsof we altijd naar een orkest hebben zitten kijken", zeggen astronomen vaak. "Met deze techniek is het alsof iemand het geluid heeft aangezet."

Gisteren presenteerde Van den Brand, hoogleraar fysica aan de VU en onderzoeksinstituut Nikhef, samen met het Limburgse provinciebestuur plannen om de telescoop in het heuvelland onder te brengen. De wetenschap werkt al jaren aan die plannen en gisteren ging het erom dat anderen zich erachter scharen. Politiek en bedrijfsleven moeten tonen dat ze geld in de telescoop willen steken; de aanleg gaat ruim een miljard euro kosten. Als dit zogeheten commitment er ligt, zegt Van den Brand, neemt Limburg een ruime voorsprong op de concurrentie. Ook Hongarije en Sardinië hebben zich als vestigingsoord bij het Europese investeringsfonds Esfri gemeld, dat naar verwachting in 2020 besluit waar de telescoop zal komen.

Stiltegebied

Limburg heeft als voordeel dat het een project van meer landen wordt. De Duitse en Belgische overheid zijn erbij betrokken, evenals kennisinstellingen over de grens, zoals de universiteiten van Aken, Leuven en Luik. Maar het is vooral de kwaliteit van de Limburgse bodem die de Esfri over de streep moet trekken. Het is een oude rotsformatie, waarin de telescoop honderd à tweehonderd meter diep komt te liggen. Zo'n rotsformatie houdt trillingen buiten, zegt Van den Brand, maar in Limburg ligt daar een dikke, zachte laag bovenop. "Wij hebben de meeste last van trillingen vanaf het oppervlak: fabrieken, windmolens, treinen. Die zachte laag geeft extra demping. Bovendien is Zuid-Limburg een stiltegebied."

Gedeputeerde Twan Beurskens vindt het bijzonder eervol dat zijn provincie voor dit project is gekandideerd. "We hebben mazzel dat we zo'n fantastische ondergrond hebben. Daar gaan we gebruik van maken."

De telescoop is goed voor 3000 banen maar Beurskens verwacht vooral dat het project de regio een innovatief imago zal geven, waar veel jong talent op af zal komen, net als bij de deeltjesversneller in Genève. De provincie heeft al miljoenen in de ontwikkelingsfase gestoken en hoopt nu dat Den Haag zijn schouders onder het project zet. De plannen werden gisteren aangeboden aan staatssecretaris Sander Dekker van wetenschap. Beurskens: "Het zou een topprioriteit in het regeerakkoord moeten worden. Want voor je het weet, is het 2020."

Lees ook: Groot raadsel van het heelal eindelijk opgelost
Lees ook: Het bewijs: de ruimte kan trillen als een plumpudding

Kromming van de ruimte

In zijn algemene relativiteitstheorie uit 1915 beschrijft Albert Einstein de zwaartekracht als een kromming van de ruimte. De aarde draait volgens hem niet om de zon doordat een onzichtbare kracht aan haar trekt, maar doordat de zon de ruimte om zich heen heeft vervormd waardoor de aarde als een steilewandrijder om de zon heen draait. Het logische gevolg van die theorie is dat de ruimte zelf bij heftige gebeurtenissen, zoals de botsing van twee zwarte gaten, gaat trillen. In 2015 werd voor het eerst zo'n ruimtetrilling waargenomen.

De Einstein Telescoop kan zo'n trilling met zeer grote precisie meten. Hij gaat uit drie buizen bestaan, elk tien kilometer lang, waarin laserlicht met spiegels op en neer wordt weerkaatst. Komt zo'n ruimtetrilling voorbij, dan zien de lasers dat de buizen een fractie van een millimeter korter of langer worden. Jo van den Brand: "De ster die het dichtst bij de aarde staat, is vier lichtjaren verwijderd (ongeveer 40 biljoen kilometer). De bestaande installaties kunnen die afstand tot op de dikte van een haar nauwkeurig meten. De Einstein Telescoop wordt een factor tienduizend nauwkeuriger. Daarmee kunnen we allerlei processen in het heelal bestuderen. Tot aan de oerknal toe."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden