Zuid-Afrikaans voetbal van A tot Z

In Nederland zijn de meeste mensen het al lang vergeten, maar Ruud Gullit was in de jaren tachtig een actieve antiapartheidsactivist. Vooral het feit dat Gullit zijn prijs als Europees voetballer van het jaar in 1987 opdroeg aan de toen nog gevangen zittende Nelson Mandela maakte wereldwijd indruk en droeg bij aan de aandacht voor de problemen in Zuid-Afrika. In 1988 nam de Nederlandse stervoetballer bovendien het antiapartheidslied South Africa op met reggae band Revelation Time. Het nummer reikte tot de derde plaats in de Nederlandse hitlijsten. Gullit ontmoette Mandela meerdere keren na diens vrijlating. Gullit heeft in interviews vaak herhaald dat Mandela bij hun eerste ontmoeting tegen hem zei: „Ruud, ik heb nu een heleboel vrienden. Maar toen ik vastzat was jij één van de weinige.”

Stephen ’Kalamazoo’ Mokone uit Pretoria was de eerste zwarte Zuid-Afrikaanse voetballer die een profcarrière begon in Europa. In 1955 tekende hij een contract in Groot-Brittannië bij de derde divisieclub Coventry City. Het racisme van de Engelse voetbalfans stuitte Mokone echter al snel tegen de borst. Zijn onthaal in Nederland was in 1958 heel anders. Als centrale aanvaller leidde Mokone de relatief kleine club Heracles Almelo twee jaar op rij naar de top van de eredivisie. Hij groeide uit tot publiekslieveling. In Amsterdam werd zelfs een straat naar hem vernoemd. In 1959 vertrok Mokone via een korte stop bij het Britse Cardiff City, naar Barcelona en Marseille om te eindigen in Turijn, bij topclub Torino, waar hij een voor die tijd astronomisch inkomen ontving. De Italiaanse pers noemde hem dan ook ’de Maserati onder de voetballers’.

Terror, de bijnaam waaronder Mosiuoa Gerard Patrick Lekota beter bekend is bij het grote publiek, was in tijden van apartheid een vrijheidstrijder en werd in 1999 door president Thabo Mbeki benoemd als Minister van Defensie. Lekota verwierf echter wereldwijde faam toen hij voorafgaand aan de Zuid-Afrikaanse verkiezingen van 2008 de afscheidingspartij COPE oprichtte uit onvrede over regeringspartij ANC. Zijn bijnaam dankt Terror Lekota echter niet aan zijn agressieve manier van politiek bedrijven. Hij verdiende hem op het voetbalveld van Robbeneiland, waar hij in de jaren tachtig vastzat. Zijn verwoestend harde schot terroriseerde elke doelman en maakte hem één van de meest gevreesde aanvallers in de hoogste divisie van de Makana voetbalcompetitie. Ruim dertig jaar voor de verkiezingen van 2008 stonden Lekota en ANC-leider Jacob Zuma dus ook al tegenover elkaar. Toen nog niet in de politieke arena, maar op het voetbalveld.

Sinds de oprichting van de alleen-blanke Zuid-Afrikaanse voetbalcompetitie NFL in 1959 waren zwarte voetballers en kleurlingen uitgesloten van deelname. Zij besloten echter in 1961 hun eigen, non-raciale competitie te stichten. Zij hadden daar uiteraard geld voor nodig. De helpende hand kwam van sigarettenfabrikant United Tobacco Company (UTC), nu British American Tobacco. De sigarettenproducent was één van de weinige bedrijven die l wilde adverteren in de arme townships. Tot 1966 bleef UTC hoofdsponsor van de non-raciale competitie en haar van prijzengeld voorzien. In 1966 stopte de competitie echter wegens gebrek aan velden.

Tijdens de Confederations Cup 2009 maakte de wereld voor het eerst op grote schaal kennis met de vuvuzela, de meter lange, hoornvormige toeter, die sinds begin jaren negentig al het andere geluid in Zuid-Afrikaanse stadions overstemt. Het was één van de grootste ergernissen onder Europese fans tijdens de Confederations Cup. De Fifa ondernam aanvankelijk pogingen de vuvuzela te verbieden. Ook Nederlands bondscoach Bert van Marwijk drong hierop aan. De wereldvoetbalbond kwam terug op haar bezwaren, nadat de Afrikaanse voetbalorganisatie Safa in een presentatie had aangetoond dat de vuvuzela één van de meest authentieke aspecten is binnen het Afrikaanse voetbal.

Voetbal heeft een wrange bijsmaak in relatie tot Winnie Madikizela-Mandela, de ex-vrouw van Nelson Mandela. De dagen dat zij voorzitter was van de Mandela United Football Club behoren tot de donkerste bladzijden van de antiapartheidsstrijd in Zuid-Afrika.

Terwijl haar man nog in de gevangenis zat, gebruikte Madikizela-Mandela haar voetbalclub eind jaren tachtig als ordinaire knokploeg, een groep bodyguards die zij afstuurde op haar tegenstanders binnen het zwarte verzet. In 1991 werd Madikizela-Mandela veroordeeld tot zes jaar gevangenisstraf wegens betrokkenheid bij de kidnapping van Stompie Sepei, een 14 jaar jonge antiapartheidsactivist, die op 29 december 1988 dood werd gevonden in Soweto.

Trainer Jerry Richardson van de Mandela United FC, en een bodyguard van Madikizela-Mandela, werd tot levenslang veroordeeld voor de moord. Hij verklaarde in opdracht van zijn bazin te hebben gehandeld. Toch werd haar straf in hoger beroep omgezet in twee jaar voorwaardelijk.

De Xhosa zijn met de Zulu de grootste bevolkingsgroep binnen Zuid-Afrika. Het ruime aantal missionarisscholen in hun traditionele leefgebied maakte dat de Xhosa in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw het hoogst opgeleid waren van alle zwarte Zuid-Afrikaanse bevolkingsgroepen. De Xhosa waren oververtegenwoordigd binnen het anti-apartheid verzet, en daarmee ook op Robbeneiland. Mede door deze overtalsituatie kreeg de voetbalcompetitie de naam Makana FA, naar de legendarische Xhosa generaal Makana. Die was door de Britten op Robbeneiland vastgezet, nadat hij begin negentiende eeuw een opstand was begonnen tegen de koloniale heersers. Het was een naam die voor blanke bewakers niets betekende, maar de gevangenen herinnerden aan één van de dapperste strijders uit de Xhosa historie. De competitie heette in zijn eerste jaar nog de Matyeni FA, wat ’steen’ betekent in de Xhosa taal. De gevangenen veranderden de naam, omdat Matyeni hen te sterk herinnerde aan de dwangarbeid die zij moesten verrichten in de steengroeven op het eiland.

De Makana FA op Robbeneiland was strikt langs officiële Fifa-regels georganiseerd. Dit betekende dat alle correspondentie over voetbalwedstrijden, bijvoorbeeld klachten over de arbitrage of protesten tegen schorsingen, op papier moesten worden gesteld. Dat was lastig, want papier was een schaars goed in de gevangenis. Maar de consequente opschriftstelling diende de formalisering van Makana FA organisatie. Daarom werd niemand van de gevangenen in de brieven bij zijn voornaam genoemd, maar altijd aangesproken met de aanhef ’Mister’ of met voor- en achternaam. Elke brief werd afgesloten met de groet: ’Yours in sports’. Sinds 2007 is Makana FA officieel erelid van de Fifa.

Plek zestien was de hoogste notering van Zuid-Afrika ooit op de Fifa-wereldranglijst. Die toppositie dateert van veertien jaar geleden. Momenteel bezet Zuid-Afrika een beschamende 83ste plaats. De resultaten van het laatste jaar zijn bedroevend. Maar liefst acht keer op rij verloor Bafana Bafana vorig jaar. Onder de nieuwe Braziliaanse bondscoach Carlos Parreira (hij volgde zijn ontslagen landgenoot Joel Santana op) speelde Zuid-Afrika aanvankelijk veel gelijk. In april zakte Zui-Afrika naar de negentigste plek, de laagste notering ooit. Daarna klom het land weer wat, maar de vrees dat Zuid-Afrika het eerste organiserende land ooit wordt dat er in de eerste ronde van een WK uitvliegt, blijft bestaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden