Zuid-Afrika zoekt wortels in Nederland

Houdt Nederland nog van Zuid-Afrika? Andersom in ieder geval nog wel: geld en energie om de culturele banden in stand te houden, komen vooral uit Zuid-Afrika. Zoals voor het pas heropende Zuidafrikahuis.

Ooit was er een tijd dat Nederland vergeven was van de verenigingen die banden hadden met Zuid-Afrika. Bijna elke stad kende zijn anti-apartheidsbeweging. Honderdduizenden Nederlanders verklaarden zich solidair met de zwarte bevolking in het land waarmee Nederland diepe historische wortels had. Enkelingen grepen zelfs naar ongekend gewelddadige methoden om hun afkeer van het Zuid-Afrikaanse apartheidsbewind te kennen te geven.

Ruim 25 jaar later is van die verbondenheid weinig meer over. De liefde komt nu vooral uit Zuid-Afrika in plaats van andersom. Afgelopen zaterdag werd het Zuidafrikahuis heropend, een monumentaal pand aan de Keizersgracht dat in 1923 was gekocht met geld uit de spoorlijnen in Zuid-Afrika. Het pand, maar vooral de inhoud, kon op het nippertje worden gered.

Het onderhoud van het grachtenhuis had op een gegeven moment alle reserves van de stichting opgeslokt, voor renovatie was geen geld meer. Als het regende mocht in sommige kamers het licht niet meer aan. De ondergang dreigde van een unieke bibliotheek en een nog waardevoller archief. Sponsors die de boel konden redden, waren er niet.

Directeur Guido van den Berg kreeg bij het Nationaal Archief te horen dat zij het archief wel wilden opnemen, maar dan moest er wel worden betaald. Voor de 52.000 boeken, met daarbij unieke exemplaren, waren geen liefhebbers te vinden. Het waren de barre tijden waarin het Koninklijk Instituut voor de Tropen zich genoodzaakt zag om zijn collectie voor nop weg te geven aan een bibliotheek in het Egyptische Alexandrië.

undefined

Reddende engel

Plots stond twee jaar geleden de reddende engel uit Zuid-Afrika op de stoep, in de gedaante van het multinationale mediabedrijf Naspers (samenvoeging van Nasionale Pers). Dit bedrijf groeide onder leiding van de vloeiend Nederlands sprekende topman Koos Bekker naar een jaaromzet van 45 miljard dollar.

Hoeveel geld Naspers in het Zuidafrikahuis heeft gepompt wil directeur Van den Berg op verzoek van het bedrijf niet vertellen. Maar het moet een bedrag zijn dat in de miljoenen loopt. Tijdens de rondleiding langs studiezalen laat hij de kelder met het archief zien, waar met zeer kostbare ingrepen een vloer werd gelegd die het vocht tegenhoudt. "Het was voor Naspers ondenkbaar dat dit huis met zijn archief verloren zou gaan", zegt Van den Berg.

Wannie Carstens, hoogleraar Afrikaans aan Norwes Universiteit in Potchefstroom, haalde opgelucht adem toen hij het nieuws over de redding van het Zuidafrikahuis vernam. Zelf bezocht hij verschillende keren het pand aan de Keizersgracht en ervoer de rijkdom van het archief, dat teruggaat tot de komst in Afrika van Jan van Riebeeck in de zeventiende eeuw.

De taal Afrikaans, die door blank en zwart (zestig procent) wordt gesproken, heeft het volgens hem moeilijk tegen het Engels. Juist culturele banden met Nederland, die in de jaren zeventig en tachtig door de boycot een enorme knauw hebben gekregen, zou de taal een impuls kunnen geven, zegt hij in de film die door het Zuidafrikahuis is gemaakt.

Op de bovenste etage van het huis dat schrijvers als Breyten Breytenbach onderdak bood en waar emigranten zich ooit voorbereidden op de reis naar Zuid-Afrika, is ruimte gemaakt voor een appartement. De Zuid-Afrikaanse krant Die Burger laat vanaf dit jaar om toerbeurt een journalist twee maanden in Nederland werken. Hoofdredacteur Bun Booyens vindt, net als Naspers, eigenaar van Die Burger, het van wezenlijk belang dat zijn verslaggevers kennis nemen van het Nederlands, de moedertaal van het Afrikaans waarin de krant schrijft.

Deze 'journalist-in-residence' gaat stukken schrijven over het land dat voor groot deel aan de basis van Zuid-Afrika heeft gestaan. Booyens denkt dat de schrijfvaardigheid van zijn mensen ermee is gediend om wat langere tijd te leven in het Nederlands. Van de Afrikaanse woordenschat komt tussen de 90 en 95 procent van het Nederlands. "Het verblijf in Nederland draagt bij aan een dieper begrip van het Kaaps-Hollands, zoals we dat noemen. Ik hoorde gisteren het woord bakfiets. Dat is geen Afrikaans woord, maar ik begreep onmiddellijk wat het betekende. Dat vind ik fascinerend."

Die Burger verscheen voor het eerst in 1915: de taal was Nederlands en de krant heette nog De Burger. Langzaam steeg het aantal stukken in het Afrikaans en in 1922 werd ook de naam verafrikaanst. Het was lange tijd de spreekbuis van de conservatieve Nasionale Party, die behalve verbreking van de Britse banden ook de invoering van apartheid nastreefde. In 1990 verbrak Die Burger de samenwerking met de Nasionale party en nam afstand van apartheid.

"Bij onze verslagen van de Waarheids- en Verzoeningscommissie gebruikten we een Nederlands woord dat we in het Afrikaans niet kenden: hoorzitting", zegt Booyens. "Dat gaf veel beter aan wat er volgens ons toen gebeurde dan het Engelse 'hearing' wat verwijst naar een proces en schuldigen. De kern van de commissie was juist dat er niet gesproken zou worden over schuld, maar dat er geluisterd zou worden naar wat de ander te vertellen had."

undefined

Journalistiek

Naast de taalaspecten denkt Booyens dat een tijdelijk verblijf in Nederland ook het perspectief van journalisten kan verbreden. "In Zuid-Afrika is het nieuws altijd hard. We hebben veel misdaad en corruptie. We schrijven noodgedwongen veel over gebrekkige publieke dienstverlening zoals levering van water en elektriciteit. De Nederlandse journalistiek gaat over veel meer dingen van het leven. Ik hoop dat onze journalisten dat straks oppikken."

Een van die dingen is opmerkelijk genoeg verdraagzaamheid. Daar waar Nederlanders vinden dat hun land in hoog tempo verhuftert, zag Booyens in korte tijd wel twintig tekenen van verdraagzaamheid. Hij wijst op een bord in de buurt van de redactie in Amsterdam-Oost dat de bezoekers van een nabij gelegen kroeg oproept om rekening met de buren te houden. "In Zuid-Afrika kom je zoiets niet tegen."

undefined

'Ek sal skryf, skryf, skryf'

In haar sollicitatiebrief voor de tijdelijke post in Amsterdam schreef Alicestine October dat Amsterdam 'nog altijd my hart/siel stad was'. Ze droomde van een woonboot 'en 'n ou tikmasjien en dan sal ek skryf, skryf en skryf'. Ze komt echter in een sjiek appartement, maar dat zal straks geen probleem zijn.

October is nu parlementair verslaggever en wil beslist naar Den Haag gaan om daar over de verschillen met het Zuid-Afrikaanse parlement te schrijven. Hoog op haar lijst staat een verhaal over het onvoorstelbare fenomeen Geert Wilders en zijn kansen bij de verkiezingen van volgend jaar.

"Ik wil schrijven over de vele culturele schakels tussen Nederland en Zuid-Afrika", zegt October. Een bezoek aan het Museum Jan van Riebeeck in Culemborg staat daarom op het programma. Ze wil vooral ruimte voor een artikel waarin ze 'as 'n bruin afrikaanssprekende mens weer kwessies rondom identiteit en taal kan ondersoek', zo schreef ze aan haar hoofdredacteur.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden