Zuid-Afrika vormt arm-rijke gemeenten

Het spotje waarmee het ANC campagne voert voor de gemeenteraadsverkiezingen, morgen in Zuid-Afrika, wekt verbazing. Eerst belooft president Mbeki als gebruikelijk rozengeur en maneschijn, maar daarna vertelt hij de luisteraars dat zijn partij 'hun klachten over gemeenteraden heeft aangehoord'.

,,We ontdoen ons van alle wanpresterende raadsleden'', belooft Mbeki. Geeft hij ronduit toe dat gemeenteraadsleden er een puinhoop van maken?

Het vertrouwen van de Zuid-Afrikanen in het lokale bestuur is laag, daarom wordt er morgen geen hoge opkomst verwacht.

Vooral zwarte Zuid-Afrikanen klagen steen en been over de dienstverlening. Nog steeds heeft veertig procent van de mensen geen toegang tot drinkwater en 34 procent geen electriciteit. In Kwazulu/Natal brak onlangs zelfs cholera uit. 32 mensen stierven omdat ze voor drinkwater waren aangewezen op vervuilde rivieren.

Bijna de helft van de Zuid-Afrikaanse gemeenten verkeert in financiële crisis. Eén op de zes is zelfs bankroet, en niet alleen in de achtergebleven gebieden. Ook de grootste stad Johannesburg werd twee jaar geleden failliet verklaard, zodat er nu bijvoorbeeld nog maar tien ambulances zijn voor drieëneenhalf miljoen mensen. Bij elkaar hebben de gemeenten dertien miljard rand (ruim 4 miljard gulden) schuld.

Veel ambtenaren en raadsleden zijn onvoldoende geschoold, vooral in financieel beheer, en maken zich niet zelden schuldig aan ouderwetse fraude en corruptie. Zoals de onderburgemeester van Edinvale, die op een aanvraag voor woonsubsidie invulde dat ze schoonmaakster was.

Na dinsdag 'zal alles anders zijn'. Om de gemeenten efficiënter en beter controleerbaar te maken, en om een van de vele erfenissen van de apartheid af te schaffen, is dit jaar een grote herindelingsoperatie uitgevoerd.

Tot deze week bestond er een scherpe verdeling tussen rijke blanke en arme zwarte gemeenten. Waar in blanke gemeenten genoeg belasting binnenkomt om straten te onderhouden en vuilnis op te halen, hebben zwarte dorpen nauwelijks inkomsten voor het eerste begin van dienstverlening.

Om aan deze scheve verdeling een eind te maken, zijn nu overal in het land de grenzen gewijzigd en dorpen samengevoegd. Na morgen zijn er van de 843 gemeenten nog maar 284 over, vaak met nieuwe, Afrikaanse namen. Pretoria wordt Tshwane, Bloemfontein wordt Manguang, Nelspruit wordt Mbombela.

Of deze veranderingen meer dan cosmetisch zullen zijn, vraagt Tim Clynick zich echter af. Zijn Centrum voor Ontwikkeling en Onderneming (CDE) hield onlangs ronde-tafelgesprekken met academici, mensen uit de regering, bedrijven en betrokken organisaties. Hun beeld was niet optimistisch. ,,Het idee is: we stoppen de sterken samen met de zwakken, en dan komt het op termijn wel goed. Maar de problemen in Zuid-Afrika zijn veel te complex voor zo'n simpele oplossing'', zegt Clynick.

De druk op de nieuwe gemeentebesturen zal volgens hem erg groot worden. Met dezelfde inkomsten moeten ze straks duizenden mensen méér bedienen. De raad die de herindeling uitvoert, stelt optimistisch dat belastingoverschotten van rijkere centra nu kunnen worden geïnvesteerd in de zwarte wijken.

Maar volgens Clynick is er nauwelijks sprake van overschot. ,,De enige manier waarop gemeenten extra geld kunnen binnenkrijgen, is door het aantrekken van bedrijven. Veel gemeenteraden zijn echter nauwelijks geinteresseerd in het stimuleren van hun economie. Stel dat een firma straks informeert naar plannen voor fabrieksterreinen. Het antwoord zal dan zijn: nee, we moeten investeren in afgelegen dorpen. Maar als investeerders wegblijven, komen er geen nieuwe banen bij, en krijgen gemeenten dus ook geen extra inkomsten.''

Nu al is het door de hoge werkloosheid droevig gesteld met de betaling van belastingen en electriciteit- en waterrekeningen. Wat tijdens de apartheid een vorm van protest was, is daarna gewoon blijven bestaan: Dertig procent van de Zuid-Afrikanen betaalt niet. Als de elektriciteit wordt afgesloten, tappen ze het illegaal af. Menige township hangt vol met illegale kabels, een situatie waar gemeenteraden zich geen raad mee weten. Johannesburg en andere steden lopen daardoor veertig procent van hun potentiële inkomsten mis.

Volgens Clynick wordt het daarom tijd dat Zuid-Afrikaanse gemeenten bestuurd gaan worden als bedrijven. Raadsleden moeten de politieke wil ontwikkelen om de boekhouding in balans te houden en schulden te innen. ,,Het probleem is dat getalenteerde bestuurders worden weggelokt door hogere overheden.''

De regering Mbeki geeft te weinig prioriteit aan gemeentebesturen, aldus de denktank CDE, die zich zorgen maakt over het gebrek aan centrale leiding van de gemeente-hervormingen. ,,Het is een ambitieus project. We onderschrijven de idealen er achter. Maar het is onduidelijk wie het coördineert'', zegt Clynick.

Een spoedige verbetering van de dienstverlening kan, volgens hem, gevoegelijk worden uitgesloten. Gemeentebesturen staat voorlopig alleen maar verwarring te wachten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden