'Zuid-Afrika is van ons, geef het terug'

De Khoisan staan op het punt officieel erkend te worden als volk van Zuid-Afrika. Toch keren veel oorspronkelijke bewoners van het land zich tegen de wet die dit regelt.

'De strijd tegen de apartheid is afgelopen, maar voor ons is het echte gevecht nu pas begonnen." Johannes Goliath is één van de driehonderd Khoikhoi en San, de nakomelingen van de eerste bewoners van Zuid-Afrika, die zich verzameld hebben in een gymzaal ten zuiden van Johannesburg om op te komen voor hun positie.

"Wij haten de democratie", zegt Goliath van belangengroep Griqua National Conference. De Griqua zijn nauw verwant aan de Khoikhoi. "Het heeft ons niets goeds gebracht. Wij zijn niet vertegenwoordigd in de belangrijke instituties van Zuid-Afrika. We profiteren niet van het positieve-discriminatiebeleid. De rotstekeningen van de San, ons culturele erfgoed, worden succesvol geëxploiteerd als toeristische attractie, maar wij zien er geen cent van terug. We worden op alle fronten gemarginaliseerd."

De driehonderd Khoikhoi en San, gezamenlijk aangeduid als Khoisan, die in de gymzaal aanwezig zijn, vertonen op het eerste gezicht weinig overeenkomsten. De meerderheid is klein en iel, maar er zijn er ook die stevig zijn gebouwd. Sommigen hebben een lichte huidskleur, terwijl anderen een donkere huid hebben. Ze zijn in de gymzaal bijeen om hun mening te geven over een wet die hun voor het eerst officiële erkenning zal geven als een van de volken van Zuid-Afrika.

Maar voor de meeste sprekers gaat deze erkenning niet ver genoeg. "We willen zelfbeschikking, geen assimilatie!" schreeuwt een vrouw in het Afrikaans, de taal die de meeste Khoisan spreken. De volgende spreker, een jongeman, wijst met een priemende vinger naar de ambtenaren van het departement voor traditionele zaken, die zich hebben verschanst achter een lange tafel voor in de zaal. "Dit is een criminele regering", roept hij. "De Khoisan worden cultureel, economisch en politiek verkracht." In de zaal wordt geapplaudiseerd. Zwijgend noteren de ambtenaren de kritiek. Dit is de laatste inspraakronde voordat de zogeheten Nationale traditionele zaken-wet later dit jaar voor stemming naar het parlement gaat.

De Khoikhoi en de San waren de eerste mensen die commandant Jan van Riebeeck zag toen hij in 1652 aan land ging in het huidige Kaapstad, om daar in opdracht van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) een bevoorradingspost te stichten. De veehoudende Khoikhoi werden door de kolonisten omgedoopt tot Hottentotten. Het jagers- en verzamelaarsvolk San noemden ze Bosjesmannen. "Ze zijn in geen geval te vertrouwen, want het is een wreed volk zonder geweten", schreef Van Riebeeck aan zijn bazen in Amsterdam, de Heren Zeventien. In zijn dagboek omschreef Van Riebeeck hen als 'dom, dwaas en kwalijk riekend' en als 'zwarte, stinkende honden'. Volgens de kolonist Wouter Schouten waren de Khoisan letterlijk van God los: "Zij bezitten geen kennis van God, noch van wat tot hun verlossing kan leiden. Miserabel volk, hoe beklagenswaardig is uw jammerlijke toestand."

Beklagenswaardig was de toestand van de Khoikhoi en de San inderdaad. De Khoikhoi werden opgejaagd door de kolonisten en in de armen gedreven van de Xhosa, een confrontatie die voor hen vaak slecht afliep. Op de San werd door de kolonisten én de Khoikhoi jacht gemaakt alsof zij wilde dieren waren - onder het excuus van represaillemaatregelen voor het stelen van vee. In de jaren twintig van de vorige eeuw werden de overgebleven Khoikhoi en San door de Duitse antropoloog Leonhard Schulze voor het eerst aangeduid als 'Khoisan'. Het racistische apartheidsbewind classificeerde hen vervolgens als 'kleurlingen'. Die groep omvatte iedereen van 'gemengd bloed'. Het leidde tot een vedere verwatering van de cultuur van de Khoisan. "Wat is van ons kultuur en ons tradisie geword? Die witman het ons in die verdoemenis gestort", vat een van de sprekers in de gymzaal de situatie samen.

Veel Khoisan zeggen zich in het moderne Zuid-Afrika niet thuis te voelen. Larrie Varrie, president van de First National Liberation Alliance, wil niets minder dan een eigen staat voor de Khoisan: "De Zuid-Afrikaanse grondwet is een Zebra-grondwet, opgesteld door zwarten en blanken. Op die fundering kun je geen regenboognatie bouwen. De huidige regering is een dictatuur van zwarte Afrikanen. Daarom kunnen wij deze nieuwe wet nooit accepteren." Varrie dreigt met gewapend verzet als de eisen van zijn organisatie niet worden ingewilligd.

Clyde Ramalaine, een dichter en 'bisschop' in de Pinkstergemeente, denkt dat onder het mom van de democratie de Khoisan opnieuw 'gekoloniseerd' worden. Volgens de bisschop is het wetsvoorstel onderdeel van een samenzwering van blanke zakenmensen en de ANC-regering om de Khoisan hun rechten als 'eigenaren' van Zuid-Afrika te onthouden. Dat de wet vertegenwoordigers van etnische subgroepen binnen de Khoisan wil erkennen als woordvoerders, is hem een doorn in het oog. "Ze creëren verdeeldheid binnen onze gelederen. Wij zijn één volk. Wie dat ontkent, maakt een denkfout."

Het probleem is dat onduidelijk is wie zich anno 2012 Khoisan kan noemen. In tegenstelling tot wat de ideologen van de apartheid dachten, zijn etnische identiteiten in Zuid-Afrika niet eenvoudig op te delen in hokjes. Volgens de genealogische onderzoeker Patric Tariq Mellet heeft 17 procent van de zwarte bevolking en 30 procent van de gekleurde bevolking Khoisan voorouders. Er zijn waarschijnlijk geen Zuid-Afrikanen te vinden met een stamboom die 100 procent Khoisan is. Mensen die zich nu Khoikhoi, San of Khoisan noemen, doen dat vooral op basis van culturele verwantschap met de eerste bewoners van Zuid-Afrika, niet vanwege directe afstamming.

De strijdbaarheid van de Khoisan is van de laatste jaren. Niet iedereen is zo radicaal als Larrie Varrie en zijn First National Liberation Alliance, maar er lijkt wel sprake van een breed gedragen nieuw 'nationalisme' onder de Khoisan. "De steun voor onze beweging groeit", bevestigt bisschop Ramalaine. "Onze denkbeelden schieten overal wortel." Johannes Goliath denkt dat het groeiende zelfbewustzijn wordt gevoed door de hoge werkloosheidscijfers onder Khoisan-jongeren en de uitzichtloze situatie waarin velen zich bevinden.

Veel Khoisan voelen zich in hun nationalisme gesteund door de Verenigde Naties. In 1997 erkende de VN de Khoisan als de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Afrika. De International Labour Organization van de VN nam een conventie aan waarin het stelde dat inheemse volkeren het recht hebben op zelfbeschikking. Maar dat laatste wordt door de Khoisan en door de Zuid-Afrikaanse regering verschillend geïnterpreteerd.

Onderzoeker Tariq Mellet waarschuwt dat de Khoisan-activisten dezelfde fout begaan als het apartheidsregime. Het propageren van een exclusieve Khoisan-identiteit is een ontkenning van de veel ingewikkelder werkelijkheid. Het van de Noord-Amerikaanse indianen geleende idee van een 'first nation' borduurt volgens Tariq Mellet voort op een verknipte apartheidsvisie op de geschiedenis van Zuid-Afrika. In die visie zouden de Khoisan op het moment van kolonisatie de enige bewoners van Zuid-Afrika zijn geweest. Europeanen en de Afrikaanse stammen zouden ongeveer tegelijkertijd, vanuit verschillende richtingen, Zuid-Afrika zijn ingetrokken en dus evenveel aanspraak kunnen maken op het land. In werkelijkheid woonden er al sinds de derde eeuw na Christus Afrikaanse stammen in wat nu Zuid-Afrika is.

Als de wet wordt aangenomen, mogen de Khoisan zitting nemen in een adviesraad van de regering, het National House of Traditional Leaders. Maar de radicale Khoisan-leiders willen niet gelijk worden gesteld aan de andere traditionele leiders. Als 'first nation' willen zij een status aparte binnen Zuid-Afrika. Die eis kan onmogelijk worden ingewilligd, zegt dr. Masenjana Sibanda van het Departement voor Traditionele Zaken na afloop van de bijeenkomst. "Sommige Khoisan begrijpen niet wat de VN bedoelen met 'zelfbeschikking'. Dat is geen vrijbrief voor afscheiding. We kunnen niet toestaan dat dit land wordt gebalkaniseerd."

Buiten, op de parkeerplaats, praten de Khoisan in groepjes na over de bijeenkomst. De meesten zijn blij dat ze hun zegje hebben kunnen doen. De woede heeft plaatsgemaakt voor gelatenheid. Alleen Varrie blijft onvermurwbaar: "Dit is ons land. Wij willen het terug."

Sarah Baartman: de 'Hottentot Venus'
De bekendste Khoisan uit de Zuid-Afrikaanse geschiedenis is Sarah ('Saartjie') Baartman. Als geen ander symboliseert zij het tragische lot van de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Afrika. Baartman werd in 1790 geboren in een gemeenschap van Griqua in de huidige Oostelijke Kaapprovincie. Ze werd gevangen genomen tijdens een drijfjacht en door haar 'eigenaar' (een Nederlandse slavenhouder) naar Londen gestuurd. Daar werd zij gedwongen om op te treden in een freakshow als de 'Hottentot Venus'. Het publiek vergaapte zich aan haar naakte, 'exotische' lichaam. Na Londen ging ze naar Parijs, waar haar eenzelfde afschuwelijke lot wachtte. Na haar dood in 1815 werden haar hersens, genitaliën en skelet tentoongesteld. In 2002 werden haar stoffelijke resten op aandringen van Nelson Mandela door Frankrijk teruggegeven aan Zuid-Afrika. Over het leven van Baartman verschenen meerdere boeken, films en zelfs een opera.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden