Zuid-Afrika / De nieuwe apartheid

Nog niet zo lang geleden mochten zwarte mensen in Zuid-Afrika geen bedrijven hebben, niet in blanke wijken wonen en geen land bezitten buiten zogenoemde 'thuislanden'. Dat is nu allemaal anders. De nieuwe zwarte elite woont in roze villa's en rijdt in Porsche's. Maar onder de arme zwarte massa groeit de werkloosheid.

,,De meeste blanke klanten kunnen in eerste instantie niet geloven dat ik een zwarte Zuid-Afrikaan ben'', zegt Andile Mazwai. ,,Ze kunnen zich niet voorstellen dat een zwarte uit een gehucht in een voormalig thuisland verstand heeft van aandelen. Vaak denken ze stiekem dat ik afkomstig ben uit Amerika of Engeland of zo.''

Andile Mazwai (32), aandelenhandelaar op de beurs in Johannesburg, draagt een zilverkleurige bril. Mazwai, slank en zwart, heeft voor de lunch een tafeltje gereserveerd op het terras van een deftig hotel in het stadscentrum. Glimlachend heft hij zijn glas witte wijn. ,,Gelukkig zijn de meeste mensen hebberig. Als je geld voor ze verdient, vergeten ze je huidskleur snel.''

Mazwai behoort tot Zuid-Afrika's nieuwe zwarte elite. Vroeger, onder het apartheidsbewind, was de Zuid-Afrikaanse bovenlaag vrijwel exclusief blank. Maar de afgelopen jaren zijn zwarten in steeds groteren getale toegetreden tot de rijken.

Als Mazwai na de lunch in een rode sportwagen door het drukke verkeer van Johannesburg rijdt, vertelt hij dat blanke collega's nog steeds moeite hebben met zijn huidskleur. ,,Toen ik gewoon een werknemer was, viel het nog enigzins mee. Ze waren na een tijdje wel aan me gewend. Maar de meesten hebben er moeite mee dat ik nu in de directie zit. Het is niet omdat ze allemaal van die enorme racisten zijn. Ze zijn gewoon opgegroeid met het idee dat blanken superieur zijn aan zwarten.''

De bekendste leden van Zuid-Afrika's zwarte nouveaux riche zijn oud-leiders uit de bevrijdingsstrijd. Voormalige politieke gevangenen en linkse vakbondsactivisten als Mzi Khumalo, Tokyo Sexwale en Cyril Ramaphosa hebben zich de afgelopen jaren ontpopt tot rechtgeaarde kapitalisten. De oud-strijders profiteren, na jaren van apartheid, van positieve disciminatie en maken handig gebruik van hun connecties in de almachtige regeringspartij, het Afrikaans Nationaal Congres (ANC), om in enkele jaren tijd enorm rijk te worden. Sommigen noemen hen spottend 'yummies', oftewel young upwardly mobile marxists ('jonge, opwaarts mobiele marxisten').

Maar in het kielzog van deze 'yummies' veroveren ook steeds meer gewone zwarte mensen als Andile Mazwai een beter leven. Ze genieten de voorkeur voor banen bij de overheid en maken in toenemende mate kans bij particuliere bedrijven. Ondernemingen staan onder groeiende wettelijke en sociale druk om meer zwarten in dienst te nemen, meer zwarten op te leiden, en te benoemen in managementposities, en meer goederen en diensten af te nemen van zwarte toeleveranciers.

Uit recent onderzoek van de reclamebranche blijkt dat in de drie hoogste inkomenscategorieën in Zuid-Afrika al ruim veertig procent van de mensen zwart is. De nieuwe zwarte rijken nemen de levensstijl over van de bestaande blanke elite. Ze rijden dezelfde glimmende BMW's, spelen golf bij dezelfde country clubs en sturen hun kinderen naar dezelfde dure privé-scholen. ,,Ik spaar geen cent'', lacht Andile Mzwai. ,,En mijn vrienden denken er net zo over. We willen iedereen laten zien dat we het gemaakt hebben, we smijten met geld.''

Wat de opkomst van de nieuwe rijken in Zuid-Afrika schrijnend maakt, is de dramatisch toenemende ongelijkheid binnen de zwarte bevolking. Terwijl een relatief kleine groep toetreedt tot de nieuwe multi-raciale bovenlaag, groeit de werkloosheid onder de rest van de zwarte bevolking. In 1995, toen de 'regenboognatie' van Nelson Mandela net de overgang had gemaakt naar de multi-raciale democratie, was zestien procent van de beroepsbevolking werkloos. Inmiddels is het officiële werkloosheidscijfer gestegen tot 30 procent, ongeveer evenveel als in Amerika tijdens de Grote Depressie van de jaren dertig. Economen schatten het werkelijke cijfer zelfs nog hoger, op meer dan veertig procent.

,,Zuid-Afrika heeft een van de scherpste tegenstellingen tussen rijk en arm ter wereld'', zegt Helgard van Wyk, hoogleraar sociale economie aan de Universiteit van Zuid-Afrika. ,,Dit is een belangrijke oorzaak van de enorme criminaliteit.''

Het doemscenario is nu dat Zuid-Afrika, met vijftien jaar vertraging, dezelfde weg zal afleggen als noorderbuur Zimbabwe. Ook in Zimbabwe slaagde na de onafhankelijkheid in 1980 alleen een nieuwe elite erin rijker te worden, terwijl een brede onderlaag er weinig op vooruit ging. Net als in Zuid-Afrika groeiden bovendien de vriendjespolitiek en corruptie. Toen de oppositie hiertegen in de tweede helft van de jaren negentig serieuze vormen begon aan te nemen en president Robert Mugabe zijn macht zag afkalven, verordonneerde de president een radicale herverdeling van Zimbabwe's belangrijkste economische sector, de landbouw. Deze was twintig jaar na de onafhankelijkheid nog altijd grotendeels in blanke handen. Mugabe speelde hierbij in op de in Zimbabwe, net als in Zuid-Afrika, altijd sluimerende anti-blanke gevoelens en stortte zijn land in de afgrond.

,,De overheid zal effectiever moeten worden, en meer moeten doen om de armen te laten participeren in de economie'', zegt hoogleraar Van Wyk. ,,Als zij daar niet in slaagt, zullen we op langere termijn worden geconfronteerd met problemen.''

De uitzichtloosheid van het bestaan van de miljoenen armen in Zuid-Afrika dringt pas goed tot je door als je vanuit het centrum van Johannesburg, waar beurshandelaar Mazwai zijn kantoor heeft, naar de townships en sloppenwijken aan de rand van de stad rijdt. Zo ligt ten zuidoosten van Johannesburg een naamloze krottenwijk die door de bewoners vanwege hun armoede 'Somalia Park' wordt genoemd. De hutjes staan te midden van stinkend afval. Er is geen elektriciteit of riolering. Voor water zijn de naar schatting twintigduizend mensen aangewezen op vier kranen. ,,De overheid heeft die kranen geïnstalleerd'', vertelt de 30-jarige Kenneth Rapetsoa, die met twee vrienden onder een paraplu staat te schuilen voor de stromende regen. ,,We zijn blij dat we nu water hebben. Maar toch zijn we er hier de laatste jaren op achteruit gegaan, want vrijwel niemand heeft nog werk.''

In feite is in Zuid-Afrika een 'nieuwe apartheid' aan het ontstaan, niet op grond van huidskleur, maar op basis van rijkdom en de kans op een beter leven. Enerzijds groeit er een nieuwe gemengde elite, die een luxe leventje geniet en zich -uit angst voor de enorme criminaliteit- steeds meer terugtrekt in afgesloten, streng beveiligde woonwijken en villacomplexen. Anderzijds zijn er miljoenen mensen, zo'n veertig procent van de bevolking, en zo goed als allemaal zwart, die nauwelijks scholing hebben en vrijwel geen kans maken op werk. Zij leven in uitzichtloze armoede, in een chaotische wereld vol uitbuiting, geweld en aids.

,,De armoede onder de zwarte bevolking was al sterk toegenomen tijdens de laatste twintig jaar van de apartheid'', zegt hoogleraar economie Sampie Terreblanche van de universiteit van Stellenbosch. ,,De regering is er niet in geslaagd die sneeuwbal te stoppen. Het is de afgelopen tien jaar alleen maar erger geworden.''

Een van de bekendste critici van de regering is Moeletsi Mbeki, de broer van president Thabo Mbeki. Moeletsi Mbeki is directeur van de Zuid-Afrikaanse vestiging van het Nederlandse televisieproductiebedrijf Endemol. Hij vindt dat zijn broer zich begin jaren negentig tijdens de overgang naar de democratie heeft laten 'inpakken' door blanke zakenlui. ,,Zuid-Afrika is altijd geregeerd door een oligarchie'', zegt Moeletsi Mbeki. ,,De blanke oligarchen hebben nu zwarten opgenomen in hun kring, om politieke steun te verwerven. Ze hopen zo de status-quo te bewaren.''

Volgens Mbeki is het probleem dat op deze wijze geen nieuwe welvaart wordt gecreëerd. ,,De zwarte elite verovert baantjes en aandelen in bestaande blanke bedrijven. Hierdoor ontstaat een zichtbare zwarte consumentenklasse, die opzichtig veel geld uitgeeft. Maar het is puur een herverdeling van rijkdom; er wordt geen groei gecreëerd. Wat Zuid-Afrika nodig heeft, zijn nieuwe zwarte ondernemers.''

Het wrange is dat de door het ANC gedomineerde regering de afgelopen tien jaar wel van alles heeft gedaan om het leven van de armen te verbeteren. Zij heeft 1,4 miljoen bakstenen huisjes gebouwd, gratis watervoorziening aangelegd voor 26 miljoen van de 45 miljoen Zuid-Afrikanen en het staatspensioen van ouderen flink verhoogd. De regering heeft bovendien een voorbeeldig gematigd vrije-marktbeleid gevoerd en heeft het begrotingstekort teruggebracht van 9,1 procent van het bruto binnenlands product in 1993 tot naar schatting 2,4 procent in 2003.

Het gehoopte 'economisch wonder' is echter uitgebleven. Zuid-Afrika heeft sinds 1994, gecorrigeerd voor inflatie en per hoofd van de bevolking, een groei geboekt van weinig meer dan een procent per jaar. Bij lange na niet voldoende om de werkloosheid terug te dringen.

Het probleem is dat Zuid-Afrika zijn groei alleen substantieel kan verhogen als het land meer buitenlandse investeringen gaat trekken. Maar investeerders komen doorgaans pas naar een ontwikkelingsland als Zuid-Afrika wanneer zij de economie flink zien groeien, omdat er dan geld te verdienen valt. Zuid-Afrika is hierdoor in een vicieuze cirkel beland: zonder buitenlandse investeerders zal het land niet groeien, maar de investeerders komen pas als het land groeit. De economie komt dus simpelweg niet op gang.

Het ANC heeft onlangs, met verkiezingen in zicht, grote investeringen aangekondigd in infrastructuur, om zo de economie aan de praat te krijgen. Grote aantallen kansloze werklozen zouden bij de projecten een minimuminkomen kunnen verdienen en werkervaring moeten opdoen. Maar deskundigen betwijfelen of de regeringspartij de beloften zal kunnen waarmaken.

,,Infrastructuur kost ongelooflijk veel'', zegt Servaas van der Berg, hoogleraar economie aan de universiteit van Stellenbosch. ,,Als de regering werkelijk grote investeringen gaat doen, zal dat enorme financiële consequenties hebben. De regering moet dan de belastingen flink verhogen of het begrotingstekort laten oplopen. Je loopt in dat geval het risico dat buitenlandse investeerders denken: zie je wel, het is toch een gewoon Afrikaans land aan het worden. En dan kun je investeringen helemáál vergeten. Dus ik denk niet dat de regering dat zal doen. Ik vrees dat ze wel een beetje zullen investeren in infrastructuur, maar dat ze verder zullen voortmodderen op de ingeslagen weg, in de hoop dat het uiteindelijk allemaal goedkomt.''

Veel nieuwe zwarte rijken halen hun schouders op over de groeiende kloof met de armen. ,,Waarom zou ik me daarover schuldig voelen?'' zegt Andile Mazwai. ,,Ik kom zelf uit het vroegere thuisland Transkei en ik weet hoe het daar nog steeds is: verschrikkelijk. Maar wat kan ik daaraan doen?''

De aandelenhandelaar klikt met een afstandsbediening de elektrische poort naar zijn zalmroze villa open en stuurt zijn sportauto de oprit op. ,,Zwarten konden hier vroeger niet eens van dromen'', zegt hij, als hij het huis laat zien: de ruime badkamer waarvan een wand geheel van glas is ,,zodat je een beetje het gevoel hebt dat je buiten staat te douchen'', het moderne, strakke meubilair, het zwembad. ,,Ik kan eigenlijk nog steeds niet helemaal geloven dat dit allemaal van mij is.''

Uit een hoek van het huis klinken babykreetjes. Mazwai neemt even later zijn zeven maanden oude dochter Nnema over van een kindermeisje. ,,Ja, papa verdient heel veel geld'', zegt hij, als hij kind kietelt. ,,Papa verdient bakken met geld.''

Hij kijkt zijn bezoeker uit Nederland aan. ,,Dit is voor mij het belangrijkste. Mijn dochter zal alles hebben wat ik niet had. Het zal voor haar de normaalste zaak van de wereld zijn om een Porsche te rijden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden