’Zuid-Afrika dankt apartheid en anti-apartheid aan Calvijn’

De jarige reformator Calvijn heeft een dubbel en zwaar stempel gedrukt op de geschiedenis van Zuid-Afrika.

„In Zuid-Afrika is de invloed en de leer van Calvijn nog steeds controversieel”, zegt Dirk Smit, hoogleraar systematische theologie en ethiek in Zuid Afrika tegen persbureau ENI.

De apartheid is sterk gestempeld door het calvinisme, de gescheiden ontwikkeling van ’rassen’ vond haar rechtvaardiging in de theologie van de reformator die gisteren 500 jaar gelden werd geboren. Inmiddels noemen veel Zuid-Afrikaanse kerken deze ideologie ketters, want racistisch. Maar niet allemaal.

De geschiedenis van het calvinisme in Zuid-Afrika gaat terug tot in de zeventiende eeuw. Franse calvinisten – hugenoten – op zoek naar godsdienstvrijheid, kwamen in Nederland terecht. De VOC bood de vluchtelingen een vijfjarig verblijf in Zuid-Afrika aan, om daar Nederlandse kolonisten te ondersteunen. Ze werden invloedrijk in economie en kerk. Naar Europa terugkeren deden ze niet; volgens sommige historici ging de Verlichting compleet aan hen voorbij.

Naar calvinistische overtuiging was het goed dat er rond 1900 vier kerkgenootschappen langs kleurlijnen waren ontstaan, ’zwart’, ’gekleurd’ (gemengd ras), ’Indisch’ en ’wit’. Deze scheidingen hadden invloed op de hele maatschappij, die door apartheid werd bepaald.

Pas halverwege de twintigste eeuw sprongen er in dat calvinistische bastion van Zuid-Afrika barsten; ds. Beyers Naudé werd als een landverrader gezien toen hij overstapte van de witte naar de zwarte kerk.

Toen de Warc, de wereldbond van gereformeerde kerken, in 1982 de donkere predikant en anti-apartheidsactivist Alan Boesak (die in Nederland gevierd was) tot voorzitter verkoos, werd voor veel Zuid-Afrikanen duidelijk dat de anti-apartheidsstrijd eindelijk ook in de calvinistische kerken breed gedragen werd. In 1990 eindigde de officiële rassensegregatie en nam Nelson Mandela het roer over.

Volgens hoogleraar Dirk Smit van de universiteit van Stellenbosch heeft het calvinisme niet alleen steun gegeven aan de apartheid, maar leverde het ook munitie om haar te vellen. „Er was in de jaren tachtig en negentig volop debat over de legitimiteit van het apartheidsregime. De kerk moest de stem van de stemlozen zijn. Calvijns ideeën over de verantwoordelijkheid van de elite om de zwakkeren te verdedigen en tirannen te weerstaan, waren daarbij belangrijk.”

De herdenking van de vijfhonderdste verjaardag van de reformator is in Zuid-Afrika volgens Smit daarom geen ’blinde lofzang’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden