Zoveel meer dan een webkoran

Twee pagina's uit de Koran op mushafmuscat.omBeeld TRBEELD

Deze week ging in Oman een nieuwe webkoran online; een technisch hoogstandje van Nederlandse makelij dat de zegen kreeg van religieuze autoriteiten.

Op een kantoor in de Amsterdamse wijk De Pijp verrichtte een taalkundige en een ontwerper vier jaar lang monnikenwerk voor het sultanaat van Oman. De twee, Thomas Milo en Mirjam Somers, leiden het bedrijf Decotype, en werken samen met een vliegtuigbouwkundige, een wiskundige en een kunstenaar. Ze maakten een webkoran in opdracht van het ministerie van vrome stichtingen en godsdienstzaken van de Golfstaat. Deze week ging hij online.

Een webkoran is op zich niet bijzonder: ettelijke websites bieden een digitale versie van de heilige schrift aan, waaronder die van de godsdienstministeries van Koeweit, Qatar en Saudi-Arabië. Maar dit ontwerp is 'radicaal anders', zegt Milo (67), vanwege de techniek. "Die brengt de oorspronkelijke Arabische schrijfwijze zo goed mogelijk tot zijn recht op een computerscherm."

Twee hooggeplaatste geestelijken van de Egyptische Al-Azhar universiteit die maandag bij de lancering in Oman waren, zwaaiden de webkoran alle lof toe. "Uniek", klonk het, en "een aanvulling die moslims over de hele wereld helpt".

Er slingeren eeuwenoude Arabische werken op de bureaus, en tegen elke wand staat een uitpuilende boekenkast. Milo is uitvinder, typograaf en als taalkundige gespecialiseerd in het Slavisch, Turks en Arabisch. Somers (67) is ontwerper, opgeleid als binnenhuisarchitect op de Rietveld Academie. Eind jaren zeventig leerden ze elkaar kennen, vertelt Somers. "We waren buurjongen en buurmeisje."

Met de broer van Somers, de vliegtuigbouwkundige Peter Somers, begonnen ze in de jaren tachtig het bedrijf Decotype. Ze codeerden het Arabische schrift voor digitaal gebruik. Microsoft, Apple en Adobe maken gebruik van hun werk. Er is geen computer in het Midden-Oosten waar hun letters niet op zitten. Inmiddels hebben ze de code verder ontwikkeld, vertelt Milo. "Eén woord kun je in het Arabisch soms wel op duizend verschillende manieren schrijven. Staat de Arabische letter 'b' alleen, dan ziet hij er anders uit dan wanneer hij voor de letter 's' staat. Al die opties kan onze code nu aan. Eigenlijk hebben we de hele typografie opnieuw uitgevonden. En voor de webkoran hebben we dat nog eens moeten doen."

Milo schuift een stoel bij zijn bureau, en opent de webkoran op zijn computer. Hij laat het palet zien waarmee je de Koranteksten in een veelvoud aan schrijfwijzen kan weergeven. Begeesterd: "Dit is het eerste systeem dat dit kan. Dankzij ons loopt Oman nu voorop in Digitalistan."

Vierkant Arabisch

Hij haalt een paar handschriften tevoorschijn. "Zie je dat dit minder mooi is, en minder leesbaar? Er is in Arabische wereld een sterke trend om het schrift vierkanter te maken en meer op het Europese schrift te doen lijken. Het is zoiets als wanneer Nederlands niet meer digitaal kan worden afgedrukt met de stelen en lussen van de j, de h en de b en de g."

Somers: "Door die digitalisering blijft er dus niets over van hun duizend jaar oude schriftcultuur."

De kritiek van concurrerende typografen op hun werk luidt dat het niet modern genoeg is. Die herintroductie van de klassieke Arabische schrijfwijze zou vergelijkbaar zijn met een terugkeer van Europa naar het oude Gotische schrift, en alleen interessant voor godsdienstige scherpslijpers. Waarom zou je de Koran op zoveel manieren willen kunnen schrijven of lezen? Somers: "Dan vraag je eigenlijk wat het verschil is tussen Bachs Matthäus-Passion beluisteren vanaf een telefoon of in een concertzaal."

Toen ze in 2007 een presentatie gaven over hun werk op de universiteit van Leiden, zat de Omanitische minister van godsdienstzaken in het publiek. Hij gaf hen nog dezelfde dag de opdracht voor de webkoran. Daarop voegden ze twee mensen toe aan hun team, de Poolse wiskundige Stan Jesmanowicz, en de Libanese kunstenaar Lara Captan. Milo: "In Saudi-Arabië is men al veertig jaar bezig, met onbeperkte fondsen en een team van 1500 mensen, maar nog nooit zijn ze in de buurt gekomen van wat wij met zijn vijven doen."

Tekst loopt door onder de afbeelding

Mirjam Somers en haar broer Peter Somers, vliegtuigbouwkundige.Beeld TRBEELD

"Die bestaande webkorans zien er gelikt uit, maar technisch stelt het niets voor. Hun oplossing is een statische, die van ons een dynamische. Denk nog eens aan de Matthäus-Passion. Stel, je hebt twee ruimtes waarin die uitgevoerd wordt. In de ene ruimte draaien ze een plaat, dat klinkt waanzinnig mooi, maar het enige wat hier afgespeeld kan worden, is dat muziekstuk. In de andere ruimte klinkt ook de Matthäus-Passion, maar dan speelt een dynamisch gezelschap van mensen het stuk op hun instrumenten. Zij kunnen de volgende dag weer iets heel anders spelen. Zo is het met onze webkoran ook. Want de techniek is geschikt voor alle schriften en talen."

Van het bureau van Somers klinkt alleen het geluid van het tikken op het toetsenbord en het klikken van de muis. Haar muismat heeft de opdruk van een Perzisch tapijt. Onverstoorbaar werkt ze door, terwijl Milo vertelt. Zij tekende de letters. Daarvoor hakte ze de 28 letters van het Arabische alfabet in kleinere delen. Somers wijst ze aan op een vel papier. "Ik heb het hele schrift ontleed in 70 figuurtjes." Ze wijst naar een paar streepjes. "Pennestreken zijn het. We hebben uren tegen elkaar aan zitten praten, om ze te ordenen en te beschrijven. Deze noemden we frietjes en patatjes. Gekscherend, natuurlijk. We hebben de computer schriftgrammatica geleerd, dat wil zeggen: hoe de letters aan elkaar verbonden worden, en hoe ze zich moeten aanpassen aan de volgende letter. Samen met mijn broer heb ik hier een algoritme voor geschreven."

God of de duivel

Milo: "Met de Koran luistert dit werk natuurlijk helemaal nauw. Schrijf je een streepje naar boven in plaats van naar beneden, dan brengt dat al een gigantisch betekenisverschil teweeg. Zo betekent 'Rahiem' barmhartige God, maar schrijf je 'Ragiem', dan heb je het over de duivel die gestenigd moet worden."

Somers: "We hebben gejuicht toen we één letter hadden geprogrammeerd."

Al is hun toewijding groot, voor Milo en Somers heeft de tekst geen godsdienstige betekenis. Hij vindt het 'ironisch' dat deze opdracht juist bij hem terechtkwam, een 'onafhankelijk denker'. Samen met Trouw-columnist Eildert Mulder schreef hij het boek 'De omstreden bronnen van de islam', over wetenschappers die de traditionele ontstaansgeschiedenis van de islam in twijfel trekken. Lachsalvo. "Op mijn nachtkastje ligt het werk van de tiende-eeuwse Syrische filosoof Abu-al-Ala al-Ma'arri. Ik laat me inspireren door een van zijn bekendste uitspraken: 'De mensheid valt in tweeën uiteen: degenen met rede en zonder godsdienst, en degenen met godsdienst en zonder rede'."

Tekst loopt door onder de afbeelding

Thomas Milo op bezoek bij de opdrachtgevers in Oman.Beeld TRBEELD

Of men in Oman op de hoogte is van zijn kijk op godsdienst weet hij niet. "Ik weet ook niet of het hen zou uitmaken. Voor mijn Omanitische opdrachtgevers maak ik volstrekt geen geheim van mijn opvattingen. De geest waarin ze de opdracht gaven, was er een van: er zijn mensen op aarde waar we ook iets van kunnen leren. Omanieten zeggen: Wij hebben iets gemeen met de Nederlanders. Wij zijn ook een maritiem volk. Wij kunnen over een horizon kijken."

Hij veert op, en haalt uit een van de boekenkasten een platte doos tevoorschijn. In rood satijn ligt een dolk, van zilver, afgezet met ivoor. Glunderend: "Een geschenk van de sultan."

Vraag je Milo waarom hij zo gelukkig is met de webkoran, dan voert hij je mee terug naar de technische finesses van de ontstaansgeschiedenis van het internet. Hij is als enige Nederlander lid van het wereldwijde Unicode Consortium, dat de internationale computercode van grafische tekens en symbolen maakt. Somers pakt er een vuistdik boek bij, waarin de code is opgeschreven. "Unicode legt alle schriften van de wereld vast in een code van nullen en enen. Door dit systeem kan heel Griekenland in het Grieks werken, en Rusland in het Russisch."

Milo: "Zo kun je dus wereldwijd kennis uitwisselen. Internet is begonnen als een Amerikaans militair commandosysteem om in de Koude Oorlog raketten af te kunnen schieten. Maar vervolgens temde het consortium het tot een systeem dat als een matras voor de beschaving dient. Hierdoor kan nu de Koran worden gelezen, onderdeel van een eeuwenoude beschaving, op een wijze die zij zelf prachtig vinden. Dat is revolutionair. Daarmee sla je een brug tussen beschavingen. En we hebben een van de meest conservatieve teksten in de huidige cultuur gedwongen om zich staande te houden in een van de meest moderne systemen. In die zin is het een kunstwerk, meer dan slechts een tekst."

Somers: "Ik ben niet zo van de superlatieven, maar feitelijk heeft hij gelijk."

Aandachtig scrolt Somers door een spreadsheet van zo'n 20.000 regels - de data die nodig zijn 'achter' het lettertype. "Zakelijk is het helemaal niet zo succesvol. Tot nu toe hebben alleen academische en specialistische uitgevers ons product gebruikt. Het is nog onbekend. Dat wordt zeker anders als doordringt wat we hebben gedaan om de Koran op deze manier op het net te zetten. Nu kan de hele wereld ons werk zien."

Milo: "Eigenlijk is dit project veel groter dan de Koran. Als ik dat in Oman zeg, kijken ze me een beetje scheef aan, maar het is zo, zeg ik dan. Juist dankzij hun samenwerking, passie, en vriendschap."

Somers: "Er is zo veel bijna misgegaan. We hebben veel te danken aan hun geduld, ook dat van de Omanitische minister. Hij is degene die erin is blijven geloven."

De webkoran is te bekijken op mushafmuscat.om

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden