Zouden de resten van Van Oldenbarnevelt echt hier onder de Eerste Kamer liggen?

Ronald van Raak kijkt naar de plaquette tegenover de Ridderzaal. Beeld Werry Crone

Maandag, precies vierhonderd jaar geleden, ging zijn hoofd eraf. Johan van Oldenbarnevelt werd veroordeeld voor hoogverraad en ter dood gebracht op het Binnenhof. Zullen zijn resten straks worden gevonden onder de senaat?

“Dichterbij kunnen we niet komen.” Ronald van Raak wijst op een minuscuul gaatje in de muur, waar het pleisterwerk afbladdert. “Hier, achter deze muur, zouden zijn resten moeten liggen, in de grafkelder van de voormalige Hofkapel.” Het gaatje is gemaakt voor een eerdere kijkoperatie. We staan in een lage gang onder het gebouw van de Eerste Kamer. In stalen voorraadkasten liggen bejaarde laptops, rijtjes schermstandaards en enkele verweesde archiefmappen van de Eerste Kamer. ‘Handleiding schotelantenne’ en ‘2007 -Bouwplannen Binnenhof’ (mocht iemand die zoeken). Verderop staan de voorraden printpapier, schoonmaakmiddel, frituurvet en cappuccinomelk van de senaat.

Van Raak, SP-Kamerlid, oud-senator en historicus, pleit al jaren voor onderzoek naar de resten van de landsadvocaat, die op 13 mei 1619 werd onthoofd op het Binnenhof. Hoogverraad wegens ondermijning van de religie en de staatsorde, luidde het vonnis na een lang proces en een nog langere gevangenschap.

Het gat in de muur, waar de kelder achter zou liggen. Beeld Werry Crone

Vadermoord

“Een politieke vadermoord”, zegt Van Raak. Prins Maurits van Oranje was verantwoordelijk voor de arrestatie van zijn vroegere mentor, die zich over de prinselijke tiener had ontfermd na de moord op diens vader Willem van Oranje. De twee groeiden uit tot politieke concurrenten. De jonge militaire leider tegen de oude, machtigste politicus van de Republiek. De steile calvinist Maurits tegen de rekkelijker Van Oldenbarnevelt. De adellijke prins tegen de carrièrediplomaat. “Maurits kon niet op tegen de persoon Van Oldenbarnevelt, die veel machtiger was dan zijn officiële functie aangaf”, aldus Van Raak. “We weten het niet, maar het zou goed kunnen dat Maurits tot het laatst heeft gedacht dat zijn oude mentor gratie zou vragen.”

Na de onthoofding liet Maurits het lichaam begraven onder de Hofkapel, waar ook de graven van Holland lagen. Geen oneervolle plek, maar wel een die moest verhinderen dat Van Oldenbarnevelts graf uitgroeide tot een monument voor zijn aanhangers.

Vierhonderd jaar na zijn roemloze einde is Van Oldenbarnevelt (1547-1619) terug op het politieke toneel. In het herdenkingsjaar zijn er lezingen, exposities, kunstwerken en boeken. Nicolaas Matsier schreef de historische roman ‘De advocaat van Holland’ waarin hij de gedachtenwereld van de landsadvocaat prachtig verbeeldt.

Premier Rutte noemde Van Oldenbarnevelt in het najaar ‘de grootse staatsman uit onze geschiedenis’. “Dat verbaasde mij eigenlijk, niet dat hij dat vond, maar dat hij het hardop zei”, zegt Van Raak. “Zo’n opmerking moet wel afgestemd zijn met de koning. En de Oranjes hebben gezien de geschiedenis een wat ambivalente houding ten opzichte van Van Oldenbarnevelt gehad. In datzelfde Kamerdebat kreeg Van Raak het dankzij de steun van de premier voor elkaar dat het archeologisch onderzoek er toch kwam. Eerdere pogingen stuitten nog op een ministerieel ‘njet’.”

Proefboring

Want ligt hij er wel, in deze catacomben onder de senaat en het huidige ministerie van algemene zaken? Daarvoor zou er onlangs al een proefboring zijn geweest, wordt er gefluisterd in de wandelgangen van de Eerste Kamer. Er zijn ook experts die het betwijfelen of de resten hier echt liggen. Het graafwerk mag pas beginnen als het Binnenhof op slot gaat voor een grootscheepse verbouwing, waarover veel te doen is. De plannen van de renovatie onder leiding van het Rijksvastgoedbedrijf zijn grotendeels geheim verklaard; voor het archeologische spitwerk is ook nog toestemming nodig van de gemeente Den Haag. Die gaat over de grond onder het Binnenhof.

Waar ooit de Hofkapel stond, is nu een toilet. Beeld Werry Crone

Van Raak is al aan de andere kant van de muur geweest. Een privé-excursie met Rutte, vanaf diens ministerie van algemene zaken. ‘Een historisch gevoel’, kreeg hij bij het betreden van de catacomben, al is er van de grafkelders van de Hofkapel niets over en was er zonder graafmachine nog niets te zien. De kapel zelf werd afgebroken in 1879, de grafkelder afgedekt. 

De laatste die daar op zoek ging naar Van Oldenbarnevelts botten was de toenmalige griffier van de Tweede Kamer, mr. Daniël Veegens, vlak voor de kapel neerging. Van Raak duikelde diens notities op. ‘Overal lagen doodsbeenderen en doodshoofden verspreid. Het sprong in het oog, dat al had men geheel dezen doodenakker willen omwoelen, die arbeid vruchteloos zou zijn.’ De grafkelder werd samen met de overblijfselen ‘toegemetseld’, aldus de griffier: ‘Eene dikke zandlaag werd over den bodem der kerk gespreid en al wat daarin verborgen lag, verdween voor goed uit het menschelijk oog’.

In de tijd dat hij senator was, raakte Van Raak geboeid door Van Oldenbarnevelt. Inmiddels staan we weer buiten op het Binnenhof, waar de ijscoman zijn bolletjes verkoopt aan grote plukken toeristen. “Iedere dag liep ik hierlangs”, wijst Van Raak. Aan een buitenmuur van de senaat hangt een onopvallende plaquette in grijs steen met pas geverfde gouden letters, die verwijst naar de begraafplaats van het ‘lijk’ van Van Oldenbarnevelt. Het is de enige verwijzing op dit plein aan de dramatische gebeurtenis van 13 mei 1619. Precies op de plek van het schavot, vlak voor de ingang van de Ridderzaal, maken twee Chinese toeristes huppelend een filmpje. Maak het kort, had hij gezegd, niet tegen de beul, maar tegen zijn trouwe knecht Jan Francken, die hem in de lange maanden gevangenschap bijstond.

Polderen

Aan de andere kant van de Ridderzaal is het appartement, waar de twee gevangen zaten. Het is niet toegankelijk en staat naar het schijnt vol met oud meubilair, ondanks inspanningen van Van Oldenbarnevelt-biograaf Ben Knapen om de historische kamers weer toegankelijk te maken. Achterin de Ridderzaal herinnert de Oldenbarnevelt-trap nog aan de laatste wandeling die de 71-jarige maakte naar het schavot. In de bovengelegen Rolzaal spraken de rechters het vonnis uit.

Lees verder onder de foto.

Het portret van Van Oldenbarnevelt prijkt achter de publieke tribune in de senaatszaal. Beeld Werry Crone

Wat ziet een Brabantse katholieke socialist als Van Raak in deze staatsman, die toch architect van de vrijhandel is geweest, samen met zijn vriend Hugo de Groot? Van Oldenbarnevelt was een van de oprichters van de VOC. “Niet zijn kapitalistische inborst natuurlijk. Hij was een groot staatsman, in een tijd dat onze democratie en rechtsstaat zich nog moesten vormen. Hij begreep dat de Republiek het niet moest hebben van militaire dominantie, maar van diplomatie en handel. Een soort polderen.” We bekijken de oprichtingsakte van de VOC, die bij de fractiekamers van de VVD in de oude Tweede Kamer hangt. Boven een kopieermachine hangt nog een replica van een historisch document, de ondertekening van de Vrede van Münster.

In de grote vergaderzaal van de Eerste Kamer keerde het portret van de landsadvocaat, later werd de titel raadpensionaris, terug in 1849. Met zeven collega's blikt hij vanaf de publiekstribune de zaal in, waar vroeger de door hem zo geliefde Staten van Holland vergaderden. Die prezen al meteen na zijn onthoofding zijn grootsheid.

Eenheid door verscheidenheid

“Van Oldenbarnevelt stond voor eenheid door verscheidenheid. Hij zag religieuze tolerantie als politieke factor en daarin verschilde hij van mening met Maurits. Die wilde de eenheid afdwingen van bovenaf.” Verder gaat de excursie weer, de Mauritspoort uit, waar Van Oldenbarnevelt gevangen werd genomen. Aan de overkant van de Hofvijver staat zijn standbeeld, zonder naambordje, dat in 1954 hier werd geplaatst. Peinzend tuurt de stenen oude man, met een gebeitelde mantel, naar het Torentje van Rutte. 

Naar verluidt staat hij hier omdat de Oranjes het standbeeld niet op het Binnenhof wilden, waar het iedere Prinsjesdag vol in beeld zou zijn. Volgens biograaf Knapen is dit verhaal onzin, maar Van Raak acht het niet uitgesloten. “Koningin Wilhelmina gaf weliswaar geld voor een standbeeld van de man in zijn geboorteplaats Amersfoort, maar dat sluit niet uit dat ze hem hier niet te prominent wilde hebben.” Als straks de hijskranen over de Hofvijver torenen, zou het Van Raak een lief ding zijn als ze ook de meer dan manshoge Van Oldenbarnevelt verplaatsen naar het Binnenhof. “Onze grootste staatsman moet niet toekijken vanaf de zijlijn.”

Maar de belangrijkste opgave is het vinden van zijn resten. Na het Kamerdebat afgelopen herfst meldden zich onverwacht twee nazaten van Van Oldenbarnevelt, Ans en Els. Zij bleken bereid dna af te staan, wat identificatie van eventuele botresten mogelijk maakt.

En stel, ze vinden hem, moet er dan een herbegrafenis komen? Van Raak ziet persoonlijk het liefst een herbegrafenis op een plek waar iedereen hem kan bezoeken, waar precies maakt niet uit. “Maar dat is natuurlijk aan de nabestaanden, aan Ans en Els.”

Verslag van de laatste maanden Van Oldenbarnevelt te zien

Het originele verslag dat Jan Francken, de assistent van Johan van Oldenbarnevelt, bijhield over de laatste maanden van de raadspensionaris, is vanaf maandag voor het eerst voor het publiek te zien in Museum Flehite in Amersfoort. Gedrukte versies waren al wel beschikbaar, maar het originele handschrift stond tot op heden gewoon bij een particulier in de boekenkast.
Die leent het nu aan het museum in Van Oldenbarnevelts geboorteplaats. Daar wordt maandag ook herdacht dat de staatsman 400 jaar geleden werd onthoofd, na een jarenlange strijd met prins Maurits.
Voordat de executie van Johan van Oldenbarnevelt plaatshad, zat hij ruim acht maanden gevangen. Francken, die hem dag en nacht bijstond, tekende op hoe die periode verliep. Het tweede deel is echter door iemand anders geschreven, de onbekend gebleven D.V.K. (ANP)

Lees ook:

Hoe is het nu met u, Oldenbarnevelt, vier eeuwen na uw executie? Tijd voor eerherstel

Laten we nu het Binnenhof wordt verbouwd, meteen het overschot van Oldenbarnevelt opsporen. Dat is 400 jaar na diens onthoofding hoog tijd, vindt Nicolaas Matsier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden