Museum Voorlinden

Zou u in een lege museumzaal 9 minuten luisteren naar deze muis?

Kunstwerk 2000 Year Collaboration (The Prophet) van kunstenaar Ryan Gander in Museum Voorlinden.Beeld ANP

Museum Voorlinden heeft een hele zaal ingeruimd voor een muizengaatje. Het is de blikvanger op de nieuwe collectietentoonstelling Momentum. 

Zegt u eens eerlijk: zou u in een lege museumzaal 9 minuten luisteren naar een betoog? In de wetenschap dat museumbezoekers gemiddeld niet langer dan 28,63 ­seconden naar een kunstwerk kijken, loopt u waarschijnlijk meteen door naar de volgende zaal. Toch krijgt Museum Voorlinden in Wassenaar bezoekers zo gek dat ze zelfs op hun knieën gaan zitten om het hele verhaal – in het Engels – aan te horen. De ‘spreker’ zit in een klein gaatje in de muur verstopt. Het is een muis  die met een kinderstem de hurkende bezoekers toespreekt. Zijn betoog is een vrije interpretatie van Charlie Chaplins beroemde toespraak in de film The Great Dictator (1940), waarin de spot wordt gedreven met Hitler. De tekst is ingesproken door de negen­jarige dochter van de Britse kunstenaar Ryan Gander (1976), de maker van deze animatronische muis. 

Het is verrassend hoe actueel die toespraak nog is, 80 jaar later, met ­onder meer de oproep de verschillen tussen mensen te waarderen. Maar nog meer verbazing wekt het dat bezoekers negen minuten willen luisteren naar een muis die amper is te zien en waarvoor je ook nog eens ongelooflijk lenig moet zijn om een selfie te maken. ­Museumdirecteur Suzanne Swarts had geaarzeld of ze voor dit piepkleine kunstwerk wel een hele zaal moest vrij maken. Ze deed het toch, omdat het dan nog meer impact zou hebben. 

Beeld EPA

‘De profeet’, zoals de muis heet, is in al zijn nietigheid de blikvanger van de nieuwe collectietentoonstelling in Voorlinden. Het thema is Momentum: het beslissende ogenblik, het kantelpunt dat alles verschuift of in een stroomversnelling brengt. Een kunstenaar is volgens Swarts altijd op zoek naar dat ogenblik: die ene ingeving waardoor nieuwe ideeën ontstaan, de beslissende verfstreek waardoor alles op zijn plek valt. Er is niet alleen werk te zien over dat persoonlijke momentum. Kunstenaars richten ook de blik op kantelpunten in de geschiedenis en beslissingen die de wereld moet nemen over grote kwesties als het klimaat. 

Worstelingen in een mensenleven

Het beeldmerk van de expositie zal voor velen herkenbaar zijn. Een man staat klaar op de hoge duikplank. Hij buigt voorover om te duiken, maar ­bedenkt zich bij het zien van het koude water in de diepte. Hij komt overeind, bukt dan weer, schrikt opnieuw terug, vermant zich, durft toch nog niet... en dat in een eindeloze ‘loop’. Het is een zelfportret van Jacco Olivier (1972) die daarmee zijn eigen twijfelen en zoeken tijdens het maken van een werk symboliseert. Dat spanningsveld en de worstelingen in een mensenleven worden op allerlei manieren verbeeld. Heel subtiel gebeurt dat in een videofilm van Thom van Rijckevorsel (1977) over een schone rechterhand die de met blauwe verf beschilderde linkerhand vasthoudt. Er zitten ook bekende werken bij zoals de foto’s van Rineke Dijkstra van pubermeisjes in Liverpool, balancerend op de grens van kind en volwassenheid.

Jacco Olivier, Momentum (2019).Beeld Museum Voorlinden / Antoine van Kaam

Heel concreet wordt het kantelpunt verbeeld in een achterover hellend kastje dat op boeken leunt en een ­installatie van keien, betonblokken, een glasplaat en oranje spanband die elkaar in evenwicht houden. Het korte moment van stilte voor het beslissende moment is haast voelbaar in het wandvullende schilderij van Robert Zandvliet (1970) van een bioscoopscherm, net voor het begin van een film. Door de dunne lagen zwarte verf waar het doek doorheen schemert, waan je je zelf in de bioscoop. Zo’n spannende stilte kan er ook hangen op het rugbyveld tijdens de scrum. Dat is de herstart van de wedstrijd na een overtreding, als twee groepen spelers in een voorover­gebogen houding tegen elkaar induwen. Pyke Koch (1901-1991) schilderde dit ­tafereel in een winters landschap, waardoor een ijzige spanning ontstaat. 

Pyke Koch, Scrum III (1969).Beeld Museum Voorlinden

De spanningen op het politieke ­wereldtoneel, waarbij beslissingen ­kunnen leiden tot kantelpunten in de geschiedenis, verbeeldt Andreas Gurksy (1955) met een fotowerk van Angela Merkel. We zien haar op de rug samen met de drie vorige Duitse bondskanseliers voor een dieprood schilderij van de Amerikaanse kunstenaar Barnett Newman. Alleen hun achterhoofden zijn heel klein afgebeeld voor dat immense doek, dat nog groter lijkt door het rookwolkje van de sigaar van Helmut Schmidt. Gursky heeft dit tafereel bij elkaar geshopt, het is nooit gebeurd. Het is zijn visie op de verhouding tussen Duitsland en Amerika.

Kunstwerk Ruckblick van kunstenaar Andreas Gursky.Beeld ANP

En zo waaieren de kunstwerken alle kanten uit. Het zijn er maar 32, verspreid over zeven zalen. In Voorlinden houden ze niet van volle zalen, omdat ze de bezoeker niet willen ‘uitputten’ maar met een beperkt aantal goed gekozen werken willen ‘opladen met nieuwe energie’. Ook zaalteksten ontbreken, met uitzondering van de naam van de kunstenaar en titel van het werk, al is er wel een handzaam boekje met toelichting. De beelden moeten spreken, zodat de bezoekers zich eraan kunnen overleveren. En dat dóen ze op deze tentoonstelling, die de blik voortdurend laat kantelen.  

Momentum is te zien tot en met 20 september 2020 in Museum ­Voorlinden, Wassenaar.

Lees ook:

Architect Alessandro Mendini mag nog één keer uitpakken in het Groninger museum

Alessandro Mendini veroorzaakte 25 jaar geleden nogal wat ophef met het kakelbonte ontwerp van het Groninger Museum. Dit jubileumjaar mocht de architect nog één keer uitpakken in het museum, deze keer met een tentoonstelling over zijn design – al net zo spraakmakend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden