Zorgverlener, luister naar de nonnen

interview | Nonnen en hun congregaties staan aan de basis van een groot deel van de gezondheidszorg. Ze zijn bijna verdwenen, maar die oorsprong mag niet vergeten worden, vinden de zusters. In een televisieserie en een glossy krijgen de zorgverleners van nu hun wijze lessen.

In een kleine woonkamer in verzorgingstehuis Bosbeek in Heemstede knippen zusters glitterende kerstballen uit. "We kunnen niet vroeg genoeg beginnen met de kaarten", zegt zuster Riet Hendriksen (74). Omdat zij nog goed ter been is, bezoekt zij de oudere zusters geregeld. Ze wendt zich tot zuster Aresia Buisman, die droef voor zich uitstaart. De oude zuster heeft een houten kruis om haar nek en draagt sportschoenen met felle strepen. "Gaat het?", vraagt Riet. Aresia schudt haar hoofd. Riet vraagt haar over vroeger te vertellen. Dat helpt, weet ze inmiddels.

De tranen in de ooghoeken van Aresia verdwijnen. Ze vertelt dat ze gastvrouw was in het moederhuis van de congregatie De Voorzienigheid in Amsterdam. Ze gaf de zwervers en de armen koffie. Ze hoorde hun verhalen aan. "In die tijd bestond er nog menslievende zorg. Nu is het allemaal vlugvlugvlug."

Aresia zucht. Ze is een van de zusters van De Voorzienigheid uit wier koker het idee kwam iets te doen met het erfgoed van de uitstervende congregatie. Ze zijn nog maar met 66, maar dat is 66 keer levenslange zorgervaring. Hoe oud ze ook zijn, ze hebben iets te vertellen, vinden ze. In de bibliotheek boven in het verzorgingshuis lezen ze in de kranten over bezuinigingen. Over efficiëntie. Nog eens bezuinigingen.

Een klein idee werd een groot project genaamd 'Religieus erfgoed menslievende zorg'. Elf congregaties werken samen om de huidige generatie zorgverleners toe te rusten op inspiratie- en kloosterdagen. Deze week begon een televisieserie. En volgende maand verschijnt er zelfs een glossy.

In de woorden van zuster Riet: "We overhandigen een spiritueel testament."

Wat staat er in dat testament?

"Vier waarden die voor ons aan de basis liggen van zorg verlenen en nu meer dan urgent zijn. We stellen als eerste de mens centraal. Niet het zere been, de gebroken arm, de hele mens.

"Daarbij doen we een beroep op de persoonlijke levenskracht. We kijken wat zorgbehoevenden zelf nog kunnen. We respecteren het geleefde leven, en verwachten daarin wederkerigheid.

"De bodem onder dit alles is verbondenheid. Dat is een heel wezenlijk punt. Het lijkt wel alsof dit niet meer mag bestaan tegenwoordig. De zorg is zo commercieel geworden. Dat kán niet. Je verliest je waarden omdat efficiëntie daar altijd van wint. Zorgverleners moeten weer het lef hebben om in de verbondenheid te gaan staan."

Wat betekent dat?

"Dat je de ander ziet. Maar als ik de ander wil zien, moet ik eerst mijzelf zien. Ik moet ontdekken wat geraakt zijn is. De zoektocht daarnaar begint als kind, als je leert wat ervaren is. Ik had ouders die soms zo van elkaar verschilden. Ik voelde die spanning en wilde tussen hen in gaan staan, als bescherming. Toen ik later in het onderwijs werkte, merkte ik dat ik de spanning die leerlingen uit probleemgezinnen met zich meedroegen, herkende. Ik voelde me met hen verbonden."

U zorgt al uw hele leven voor anderen. Hoe houdt u dat vol?

"De stilte kan me helpen. Thuis, of in een kerk of kapel. Zoals een zuster van ons dat heel mooi zegt: je stelt je in de aanwezigheid van het zijnde. Daardoor raak je de spanning kwijt die in je zit. Gewoon door te zitten.

"Ontdekken wat je motiveert, is een lange weg. Ik heb de bezieling van mijn leven jaren gezocht in alternatieve cursussen. Na het Tweede Vaticaanse Concilie in de jaren zestig hoefden wij ons niet meer aan strikte kloosterregels te houden. Die heb ik ook onmiddellijk losgelaten. Ik heb nooit meer een habijt gedragen.

"Het was bevrijdend, maar toch had ik een gevoel van rouw. Ik dacht: wat nu? Mijn binnenste schreeuwde: waar gaat het eigenlijk om? Waarom doe ik dit?"

Waarom is het belangrijk dat te weten?

"Doordat je ontdekt wat je motiveert, weet je waarom je de ander daarin wilt helpen. Omgekeerd ook: wat jou pijn doet, kun je begrijpen bij de ander.

"Je moet steeds zoeken hoe je naast de ander kunt staan die lijdt."

De filosoof Friedrich Nietzsche zegt dat medelijden ertoe dient ons schuldgevoel af te kopen.

"Dat kan natuurlijk. Maar medelijden gaat voor mij om onbaatzuchtig inleven. Ik was pas bij een medezuster die lijdt aan dementie. Ze zei: 'Mijn vader is boos en mijn moeder verdrietig en ik wil niet naar school. Ik vroeg: 'Wat doet je vader?' 'Hij is tuinder', zei ze. 'Hij heeft een tuintje voor mijn moeder gemaakt. Zo kan ze elke dag verse bloemen neerzetten.'

"Uit ons gesprekje was iets moois ontstaan, hoe kinderlijk ook. Toen we over de gang liepen, vroeg ze: 'Mag ik met jou mee?' 'Dat kan niet', zei ik.

Ik dacht praktisch, terwijl zij bezig was met een belangrijk gevoel: verbondenheid. Dwars door mijn verhaal heen vroeg ze: 'Mag ik bij jou zijn?' Dat raakte me diep. In de nabijheid bestaat de verbinding. Daarin ben je op elkaar gericht en niet op jezelf."

Heeft die verbinding met God te maken?

"God laat zich kennen door wat ik als mens kan ervaren. Dat menselijke noem ik het goddelijke. Toen ik op wandelretraite was zag ik een beeld van Maria die Jezus boven haarzelf uittilt. Dat beeld heeft mij heel erg beziggehouden. Laat het goddelijke zien, betekende het voor mij. De goedheid die in je leeft, daar gaat het om."

Wat kunnen seculiere zorgverleners met zo'n boodschap?

"Het goede in jezelf aanspreken en van daaruit zorgen, is voor iedereen relevant. Net als dat na drukte stilte nodig is en tijd voor reflectie. Stilte is niet alleen voor kloosterlingen. Het is absoluut noodzakelijk. Door stil te zijn vind je je missie terug. Ik snap ook - en dat is voor mezelf een ontdekking geweest - dat zorg je kan opslokken. Maar hoe ouder ik word, hoe meer ruimte er is voor mijn ziel in mijn werk."

Is bezield werken wel haalbaar in deze tijd?

"Bijna alle congregaties zijn ontstaan vanuit een nood in de samenleving. Vanuit een probleem dat op het eerste gezicht onoplosbaar was. Maar als zusters zijn we die uitdagingen aangegaan in het verleden. Uit de religieuze zorg is onze gezondheidszorg ontstaan. De uitdaging voor nu is ondanks alles toch de mogelijkheden te vinden om er voor elkaar te zijn. Zoals de titel van een boekje over ons spiritueel testament luidt: 'Baan een stroomdal dwars door het onbewoonbare'."

De tv-serie 'Bezieling in de zorg' is elke dinsdag te zien op NPO2, 16.30 uur.

Van klooster tot ziekenhuis

Zorginstellingen droegen oorspronkelijk vaak de namen van heiligen. Dat komt doordat een groot deel van de huidige zorg is ontstaan vanuit religieuze instellingen, zegt Annelies van Heijst, hoogleraar zorgcultuur en caritas aan Tilburg University. Van Heijst deed onderzoek naar de invloed van religieuzen op de zorgsector.

"Onze zorgtraditie wortelt in de Middeleeuwen. Toen ontstonden allerlei vormen van zorg in en rond kloosters. In de opkomende steden, richtten stadsbesturen zorginstellingen op, zoals het gasthuis, het pesthuis, het dolhuis en huizen voor armen, wezen en bejaarden."

De stadsbesturen huurden in veel gevallen zusters en broeders in om in die instellingen te werken. Zij waren betrekkelijk goedkope krachten. Van Heijst: "Zij werden bijgestaan door nog goedkoper personeel: meiden en knechten. Deze organisatievorm is tot in de twintigste eeuw blijven bestaan."

Tekenend is dat na de Tweede Wereldoorlog meer dan de helft van alle Nederlandse ziekenhuisbedden in katholieke instellingen stond. Van Heijst: "Terwijl tegen die tijd maar een derde van de bevolking katholiek was."

Toen minister Hoogerhorst (VVD) in 2004 een nieuw zorgstelsel opzette, waardoor het ziekenfonds werd afgeschaft, werd marktwerking het leidende principe in de zorg.

Van Heijst: "Zorg is veel meer dan iets contractueels, het hoort bij het web van het menselijk leven. Menslievendheid is er essentieel voor, in de vorm van de ander bijstaan in diens nood."

Hoewel de druk op professionele zorgverleners is toegenomen, ziet de wetenschapper een opleving van menslievende zorg. Van Heijst publiceerde in 2005 het boek 'Menslievende zorg', dat zes drukken haalde. Ze kreeg reacties van werkers uit alle lagen van de gezondheidszorg. "Die schreven: u verwoordt wat ik ook vind."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden