Zorgenkindje ziekenhuis

Minister Schippers lonkt naar private investeerders, die op hun beurt graag geld willen verdienen aan de zorg. Maar wat betekent dat voor de kankerpatiënt, wiens behandeling onmogelijk winstgevend te maken is?

Wilt u onder het mes in het Philips Medical Centre? Of verkiest u de Yakult-maagdarmkliniek? Nee natuurlijk, dat kan ook helemaal niet. Nog niet. Denkbaar is echter dat dit binnen enkele jaren verandert.

Want minister Schippers wil winst maken met ziekenhuiszorg mogelijk maken. Dat is goed voor de zorg, schrijft zij in het wetsvoorstel dat ze onlangs naar de Tweede Kamer stuurde. Winst is immers alleen haalbaar als de zorg efficiënt is, de kwaliteit goed en de kosten beperkt zijn.

Het wetsvoorstel is eigenlijk het slotoffensief van de in 2006 gestarte 'operatie Marktwerking' in de ziekenhuiszorg. Al benadrukt de minister voortdurend dat het hier gereguleerde marktwerking betreft. Want ook dit voorstel om aandeelhouders winst te laten maken met het gesleutel aan uw knie, galblaas of prostaat is met diverse voorwaarden omkleed.

Private investeerders vinden de zorg in ieder geval reuze interessant. We worden ouder, medisch kan steeds meer, dus we eisen ook meer. Zelfs in economisch slappe tijden groeit de zorg. Prima dus voor beleggers. Niet voor niks investeert 'ons' pensioenfonds PGGM al jaren in buitenlandse ziekenhuizen.

Ze denken in Nederland een rendement te kunnen boeken van tussen de 8 en 30 procent, blijkt uit een rapport van onderzoeksbureau Boer en Croon uit 2010. Onder één voorwaarde: de nieuwe aandeelhouders eisen wel dat ze zelf de lakens kunnen uitdelen. Zelf bestuurders aanstellen. Zelf beslissen waarin wordt geïnvesteerd en waarmee geld wordt verdiend. Zo lijkt het ook opeens voorstelbaar dat zij buigen voor de reclameambities van een producent van ziekenhuisapparatuur of een fabrikant van een drinkyoghurtje met een vage medische claim. Als het maar geld opbrengt.

Winst maken staat wel haaks op de ziekenhuistraditie die teruggaat naar nonnen en diaconessen. De meeste ziekenhuizen zijn stichtingen: zorg is waar het hun om gaat, niet geld. Massief protest uit die hoek tegen de plannen van Schippers is echter niet te verwachten. Ziekenhuiskoepel NVZ troost zich vooral met de gedachte dat zij niet doof was voor het pleidooi de zorg niet te grabbel te gooien voor sprinkhanen of cowboys die snel willen cashen.

Winst mag pas na drie jaar worden opgenomen, de zorg moet goed zijn en winstneming mag de zorginstelling niet financieel ondermijnen, onderstreept NVZ-woordvoerder Wouter van der Horst de eisen van Schippers. De Inspectie voor de Gezondheidszorg moet toezien op de kwaliteit. "Verder is het ook voor ons een kwestie van in een glazen bol kijken", aldus de NVZ. Veel ziekenhuisbestuurders warmen zich dan ook aan het voorbeeld van zorgondernemer Loek Winter, die na de overname van IJsselmeerziekenhuis in 2008 bewees dat privaat kapitaal in de zorg niet hetzelfde is als kaalslag.

Ze kunnen ook moeilijk anders. Vroeg of laat zullen ook bij hen de nieuwe financiers aankloppen. De meeste ziekenhuizen zijn immers zo schamel gefinancierd, ze hebben zo weinig vlees op de botten dat ze nauwelijks zijn voorbereid op de moderne tijd. Officieel moeten ze concurreren, net als échte bedrijven. Maar ze zijn geen echte bedrijven. Dus concurreren ze met beide handen gebonden op de rug.

Het ontbreekt hun gewoon aan geld om fors te investeren. Banken willen alleen bijspringen met een andere risicodragende partij aan boord. Maar hoe groot is de kans daarop?

In de ogen van de financiële jongens is de ziekenhuiswereld vooral zelf ziek. Het rapport van Boer en Croon wasemt dedain en onbegrip uit voor wat ziekenhuisbestuurders beweegt en bezighoudt. Ze worden vooral gezien als sukkels, zwakke bestuurders die niks weten van financiele constructies noch van efficiency en bedrijfsvoering. Hun recept is: het zittend management de wacht aanzeggen, snijden in bestuurslagen en keuzes maken. Deze behandeling wel, die behandeling niet. Waarbij de winstgevendheid natuurlijk criterium is. Maar een ziekenhuis saneren, duurt ook lang en is lastig.

Daarom hebben private investeerders vooral interesse in gespecialiseerde medische klinieken. Benodigdheden: een bedrijfspand, een operatiekamer, wat ziekenhuisbedden en goede teams medisch specialisten. Die klinieken moeten zich dan sterk specialiseren - bijvoorbeeld in knie-, staar- of heupoperaties - en dankzij een goede efficiency kan de zorgverzekeraar deze tegen een strakke prijs inkopen. Kassa!

Juist voor de 'familiefondsen' van ons land is zo'n medische kliniek als belegging interessant. Deze fondsen hebben vaak een hoog Quote-500-gehalte en beheren kapitaal van welgestelden. Navitas is bijvoorbeeld van textielbaron Jan Zeeman, de Reggeborgh Group van wegenbouwfamilie Wessels en NPM Healthcare van de familie Fentener van Vlissingen. De medische kliniek, waarvan Nederland er nu al zo'n 180 telt, wacht dus een grote toekomst. Want geld is er genoeg. Goede investeringsmogelijkheden, dat is het werkelijke probleem.

Maar waar zorg handelswaar wordt, kan dat toch grote gevolgen hebben. "Die klinieken doen vooral aan cherry picking. Zo ondermijnen ze de bestaande ziekenhuizen", sombert woordvoerster Sandra de Jong van de Consumentenbond. Verder kunnen foute partijen opduiken, zoals farmaceuten. En hoe sterk staan medici in de schoenen als financiële prikkels hun handelen mede gaan beïnvloeden? "En waar moet de kankerpatiënt heen voor zijn behandeling, die onmogelijk winstgevend is te maken?"

De Consumentenbond gelooft ook niet zo in de filosofie van de groentemarkt waarmee Schippers de zorg benadert. Die filosofie lijkt nog het meest op wat econoom Arnold Heertje ons leerde in zijn boekjes voor de middelbare school: de prijs wordt bepaald door vraag en aanbod.

Of, op zijn Schippers' verwoord in het wetsvoorstel: "Indien een medische behandeling niet rendabel is voor een zorgaanbieder, zijn zorgverzekeraars genoodzaakt hun vergoeding voor deze zorg te verhogen". Daarbij wijst ze de verzekeraars er fijntjes op dat zij wettelijk verplicht zijn zorg in te kopen voor hun verzekerden. Wat verzekeraars moeten doen als ziekenhuizen gewoon bepaalde zorg niet meer kúnnen leveren omdat ze de faciliteiten daar niet meer voor hebben, laat de minister onbesproken. Academische ziekenhuizen vallen overigens buiten het voorstel, omdat zij een onderwijsfunctie hebben.

Maar ook in medische kringen bestaan twijfels, vooral bij huisartsen. Zij hebben gezien hoe ziekenhuizen de laatste jaren de zorgkosten opjoegen door allerlei poli's op te richten, zoals snurk- of hoofdpijnpoli's. "In een bekkenbodempoli gaan de gynaecoloog, de maagdarmleverarts én de chirurg allemaal de patiënt onderzoeken. Met als uitkomst dat de patiënt een laxeermiddel moet gebruiken", zegt een verontwaardigde huisarts over deze geldverspilling. Dieptepunt was de Mexicaanse-grieppoli die het Slotervaartziekenhuis in Amsterdam in 2009 inrichtte. Het milde virus was toen al lang op terugtocht, maar de hysterie wist van geen wijken. Het ziekenhuis beloofde patiënten een snelle test. Dat kon de GGD of de huisarts ook, voor een fractie van de prijs. Maar ja, het Slotervaart is al sinds 2006 in handen van Meromi Beheer, het beleggingsvehikel van vastgoedmiljonair Jan Schram.

Minister Schippers vindt in ieder geval dat haar voorstel past in de koers die al in 2006 uitgestippeld was. Zij rekent op de zorgverzekeraars - die moeten gewoon geen onzinzorg inkopen.

Capio ziet af van koop Vlietlandziekenhuis
Het Zweedse zorgconcern Capio, met ziekenhuizen onder andere in Zweden, Frankrijk, Duitsland en Spanje, had vorig jaar bijna het Vlietlandziekenhuis in Schiedam gekocht. Zo zou het ziekenhuis, dat jarenlang in de financiële problemen verkeerde, over genoeg geld en expertise kunnen beschikken om te investeren in ict en het elektronisch patiëntendossier, bevestigt Gerrit Jan van Zoelen, destijds bestuursvoorzitter van Vlietland. "Uiteindelijk kreeg ik mijn raad van bestuur niet mee", zegt hij. Van Zoelen ging dit jaar met pensioen.

Het Vlietland heeft nu gekozen voor samenwerking met andere ziekenhuizen. In de financiële wereld geldt Capio als een schoolvoorbeeld van een bedrijf dat zijn zorg goed op orde heeft.

De kans dat andere buitenlandse ziekenhuisconcerns hier op korte termijn investeren, wordt klein geacht. Ze wachten liever de ontwikkelingen af. Onbekendheid met de Nederlandse regels en wetten speelt hun ook parten.

Zweden komt terug van privatisering
Petra Sjouwerman | Kopenhagen

Enkele maanden geleden ging er een schok van verontwaardiging door het land toen bleek dat bejaarden in twee verzorgingstehuizen in Stockholm ernstig verwaarloosd en ondervoed waren. De twee verzorgingshuizen werden gerund door private investeerders die fors hadden bezuinigd op het personeel. De afdelingen waren onderbemand en het verloop en het ziekteverzuim van de medewerkers was hoog. De onthullingen brachten een heftig debat op gang.

Dat was al aangewakkerd omdat Capio, een van de Zweedse private zorgconglomeraten sinds de overname van het bekende St. Göran-ziekenhuis in Stockholm dertien jaar geleden, ruim 54 miljoen euro winst had gemaakt. De belasting die het concern in dezelfde periode betaalde, was slechts 1891 euro.

De centrumrechtse regeringscoalitie zit behoorlijk in haar maag met die zaak. Het was juist de regering die twee jaar geleden de regionale overheden verplichtte om private investeerders toe te laten in de gezondheidszorg, die wordt gefinancieerd met belastinggelden. Doel was om de kwaliteit en de toegankelijkheid van de zorg te verbeteren. Pikant detail is dat het juist Filippa Reinfeldt was, de echtgenote van de Zweedse premier, die in haar functie als provinciale commissaris voor de gezondheidszorg de laatste jaren telkens de loftrompet afstak over de private zorg.

Analisten verwachten dat de conservatieve coalitieregering de mazen in de belastingwet gaat dichten, zodat grote delen van de winsten van de private zorgconglomeraten niet meer kunnen wegvloeien naar belastingparadijzen als Luxemburg en de Kanaaleilanden Jersey en Guernsey.

Maar het debat is nog lang niet uitgeraasd in het Scandinavische land, waar bijna een vijfde deel van de ouderenzorg, gezondheidszorg en scholen in handen is van verschillende private conglomeraten. De Zweedse schrijver-journalist Kent Werne deed onderzoek naar de Zweedse private 'zorgreuzen' en bracht het private equityfonds achter deze concerns in kaart. "De eigenaarstructuren zijn niet transparant en daardoor is het moeilijker om te zien waar de winst heen gaat en wie de eigenlijke macht heeft", aldus Werne, die spreekt van 'de jackpot in de zorg' omdat het om winsten van miljoenen gaat.

Daarnaast zijn er andere problemen, meent de Zweedse professor Göran Dahlgren, internationaal expert op het gebied van de private zorg en het vroegere hoofd van de afdeling volksgezondheid aan het ministerie van sociale zaken.

"Het mantra van de voorstanders van de private zorg is dat deze meer kostenefficiënt is. Maar daar is weinig bewijs voor", aldus Dahlgren.

Een aantal Zweedse private zorgconcerns gaf wetenschappers van een door hen gefinancieerde denktank de opdracht dit te onderzoeken. Vorig jaar concludeerden de onderzoekers dat er géén duidelijk bewijs voor is dat private zorg efficiënter is en betere resultaten behaalt dan de publieke zorg.

"De opdrachtgevers waren enorm geschokt. Dit was een onderzoek van hun eigen denktank. De projectleider werd de laan uit gestuurd en twee andere betrokkenen stapten uit eigen initiatief op", aldus Dahlgren, die tegenwoordig gasthoogleraar is bij de afdeling Volksgezondheid aan de universiteit van Liverpool.

Dahlgren waarschuwt bovendien tegen ongelijkheid in de zorg. "Als een private investeerder geld wil verdienen, moet die ervoor zorgen bepaalde patiënten binnen te halen. Patiënten met 'eenvoudige' gezondheidsproblemen", zegt hij. Zoals staar, knieën, heupen.

Ook diverse Zweedse artsen hebben de laatste tijd gewaarschuwd. "De grootste drijfkracht achter de private zorg is winst. Dit kan ertoe leiden dat mensen met ingewikkelde medische problemen buiten de boot vallen", schreef de arts Jan Halldin al enkele jaren geleden.

"Op zoek gaan naar winstgevende patiënten, dát is wat er nu gebeurt in Zweden", aldus professor GöranDahlgren.

In de open samenleving die Zweden is, wijzen sommigen bovendien op een gevaarlijke ontwikkeling. Want terwijl het personeel in de publieke zorg in Zweden grote juridische bescherming geniet, bijvoorbeeld in geval van een klokkenluider, geldt deze bescherming niet in de private zorg.

Eerder deze maand zegde de regionale raad de afspraak met Capio Citykliniek in Stockholm op. De reden was dat de kliniek niet voor rolstoelgebruikers toegankelijk was en dat na herhaaldelijk aandringen van de regionale overheid niet veranderde. Ook dat was een streep door de 'toegankelijke' zorg zoals de regering die voor ogen had.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden