Zoon, psychiater, moeder, minnaar

Yasmina Reza laat vijftien personages botsen

Botsingen en confrontaties, daar moet een toneelstuk het doorgaans van hebben - of het nu gaat om een pretentieloze klucht of om een verpletterend drama als King Lear. De Franse schrijfster Yasmina Reza, vooral bekend van haar theaterwerk, is zich daar goed van bewust. Ze liet dat twintig jaar geleden al zien in 'Art', het compacte, met de precisie van een Zwitsers uurwerk geconstrueerde stuk waarmee ze wereldwijd doorbrak. Daarin nam ze het wereldje van de eigentijdse kunst trefzeker en onderhoudend op de hak.

Ook haar romans profiteren van dat inzicht. Haar nieuwste, 'Gelukkig de gelukkigen', bestaat uit een serie confrontaties tussen een stuk of vijftien personages. Het boek bestaat uit 21 monologen van een bladzijde of tien, waarin we steeds de gedachten van een van hen volgen. Naarmate het verhaal vordert, krijg je, vooral dankzij goed gedoseerde terloopse verwijzingen, steeds beter inzicht in de manier waarop de levens van al die mensen met elkaar vervlochten zijn. Ze zijn elkaars huwelijkspartner, ze zijn minnares, zoon, ex-minnaar, behandelend psychiater, schoondochter, vader, moeder, en wat al niet. Maar ondanks hun onderlinge betrekkingen en conflicten, en het belang dat zij daaraan hechten, is iedereen uiteindelijk op zichzelf aangewezen.

Dat hebben we natuurlijk vaker gehoord, want de literatuur zit boordevol eenkennige tobbers. Wat 'Gelukkig de gelukkigen' de moeite waard maakt, is dan ook niet die boodschap. Dat is eerder de virtuoze opbouw van deze roman, Reza's inlevingsvermogen en de nauwkeurige observaties van het soort menselijke zwakheden waardoor personages de lezer dierbaar worden.

De prijs - als je het zo wilt noemen - die de lezer betaalt, is dat hij niet de lotgevallen volgt van één personage met wie hij zich kan identificeren. Net als hij in de huid van de een gekropen is, moet hij zich verplaatsen in een ander. Ervaren literatuurliefhebbers, die niet opzijgaan voor het ruigere avantgardewerk, zullen daarmee geen probleem hebben, want zo baanbrekend is het procedé nu ook weer niet. Maar voor wie zich graag vanaf de eerste bladzijde met één personage identificeert en dan probleemloos doorleest tot de laatste pagina, is het wellicht even aanpassen geblazen. Gelukkig schrijft Yasmina Reza zo goed dat je je al binnen twee alinea's in het volgende personage inleeft.

Ook wie niet gepokt en gemazeld is in de literatuurtheorie, zal daarom moeilijk weerstand kunnen bieden aan deze fraaie relatiekomedie, waarin vrijwel geen normaal mens voorkomt. Zo ontwikkelt de jonge Pascale Hutner, de zoon van een 'ideaal echtpaar' dat later toch niet zo ideaal blijkt te zijn, een zo overmatige bewondering voor zangeres Céline Dion dat hij zich als haar verkleedt, haar Canadees-Franse accent imiteert, en uiteindelijk in een psychiatrische inrichting moet worden opgesloten.

Reza formuleert zeer raak en strooit gul met spitse en tot nadenken stemmende formuleringen: "Het is dom om te denken dat gevoelens mensen nader tot elkaar brengen, ze benadrukken juist de afstand tussen hen." Of: "Hoe komt u erbij dat een mens ervan opknapt als hij de realiteit onder ogen ziet?" En over een van de personages: "Als iemand als Darius Arbashir siertegels en tuinkabouters als een graadmeter voor geluk gaat zien, dan is het einde nabij." Elders wordt iemand "overmand door de triestheid der geliefden als er buiten bed niets meer gebeurt".

Puntige formuleringen, in dienst van een sterk psychologisch inzicht en een bedekt maar voelbaar mededogen met menselijke zwakheden, dat is wat de aantrekkelijkheid uitmaakt van dit boek. Als een van de personages naar haar man kijkt, denkt ze: "Hij ergert zich overal aan. Aan meningen, dingen, mensen. Aan alles. We kunnen nergens heen zonder dat het verkeerd afloopt."

Wie geen relatieproblemen heeft gehad, zo lijkt Yasmina Reza haar lezers te willen voorhouden, heeft niet geleefd. Niet vaak heb ik zo genoten van de onder de oppervlakte der beleefdheid woekerende ruzies.

Yasmina Reza: Gelukkig de gelukkigen. (Heureux les heureux) Uit het Frans vertaald door Eef Gratema. De Bezige Bij, Amsterdam; 205 blz. euro 17,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden