Zonnige kijk op weids perspectief

Geheel boven: 'Landschap met reizigers en zigeuners' van Joos de Momper, part. coll. Direct daar onder links de etsen 'De Hl. Hieronymus in de woestijn' uit 1555-1560 door Johannes en Lucas van Doetecum naar Pieter Bruegel de Oude en 'De verzoeking van de Hl. Antonius' uit 1561 door Johannes en Lucas van Doetecum naar Jeroen Bosch, beide uit het Noordbrabants Museum in Den Bosch. Rechts in tondo-formaat 'Landschap met de Heilige Hieronymus' uit de school van Joachim Patinir, ca. 1520-1540, part. coll. Daaronder 'Berglandschap met Jacob en Laban' van Tobias Verhaecht, part. coll. Het dubbelzijdige paneel met links 'de Hl. Jacobus en Hermogenes de magiër' en rechts 'Kloosterhuis van volgelingen van de Hl. Antonius' uit Valenciennes.

N

et als andere bijzondere schilderkunstige thema's als stilleven, genre, portret of interieur ligt de ontstaansgeschiedenis van het landschapsstuk in de late Middeleeuwen. Dat geldt vooral voor de Zuidelijke Nederlanden waar na 1500, op de drempel van de Renaissance, een ware geest van verlichting doorbrak. Wanneer nu, vijf eeuwen na dato, wordt teruggekeken op die relatief kortstondige tijd waarin het landschapsstuk geheel werd verzelfstandigd, valt het op hoeveel namen van schilders uit die tijd nog altijd in volstrekte anonimiteit voortleven. Wat dat betreft ontsluit de expositie 'Panorama op de wereld - Het landschap van Bosch tot Rubens' in tweeërlei opzicht een verhelderend uitzicht op een tot nu toe onvermoede wereld.

Want de ondertitel van deze tentoonstelling mag dan met Bosch en Rubens twee van de beroemdste schilders uit de Nederlandse kunstgeschiedenis omvatten (van wie helaas weinig werken zijn te zien), het gaat toch in de eerste plaats om onbekend gebleven meesters. Erger nog, ze zijn heel lang ten onrechte met 'klein' bestempeld. Schilders als Jacob Grimmer (1526- vóór 1590) en zijn zoon Abel (1570-1618), die het winterlandschap tot in de kleinste essenties aanvoelde, Hans Bol, een van de eersten die de topografisch juiste aspecten van het landschap weergaven, Matthijs Cock (1510-1548) die het coulissenlandschap ontwikkelde en Herri met de Bles, een van de eersten in het opdelen van het landschap in drie plans, zijn allemaal echte uitvinders van het onderwerp geweest. Zoals dat ook voor de veel bekendere Jeroen Bosch en Joachim Patinir geldt die op dit overzicht de grondleggers van de panoramische landschapsschilderkunst worden genoemd.

Een verrassende uitkomst van het onderzoek dat het museum voorafgaand aan deze tentoonstelling deed, is dat een van de panelen nu als een authentieke Bosch wordt beschouwd. Het bewuste paneel, dat aan twee kanten is beschilderd, hangt normaal gesproken in het Museum voor Schone Kunsten in het Noord-Franse Valenciennes. Dat het daar hangt, is niet zo vreemd, de streek in het noorden van Frankrijk heeft altijd sterke banden met de Zuidelijke Nederlanden onderhouden. Het landschap wordt met fantastische en bizarre figuurtjes gestoffeerd, met zulke duidelijke overeenkomsten met het andere werk dat het museum van een echte Bosch wil spreken. Het landschap zelf vertoont trekken die er niet veel later voor zouden zorgen dat het landschap een volstrekt autonoom gegeven kon worden. Gezien de datering (1480-1500) kan gesteld worden dat hier de vroegste aanzet tot het zelfstandige landschap zichtbaar is gemaakt, ook al had de aanleiding voor de voorstelling op de voorzijde van het paneel een religieus karakter.

Wie al die historische kennis laat voor wat het is, krijgt werk te zien, dat net als vijf eeuwen geleden in de eerste plaats werd gemaakt om het oog in vervoering te brengen. Hoe panoramischer de schilderijen worden, hoe meer er te zien is. Idyllische bossen waar het leven een onbekommerd festijn placht te zijn, grillige rotspartijen waar tussen een rivier zich kronkelend naar een onbestemde toekomst voortspoedt, weidse landerijen die in alle seizoenen een vruchtbare indruk maken, alles ziet er onbedorven en ongerept uit. Maar het is natuurlijk ook een wereld van make-believe. De wereld van Jeroen Bosch waar angsten en visioenen de boventoon voerden, waar aan de lopende band bijbelse straffen werden uitgedeeld, is met het optimisme van de schilderkunstige verlichting definitief verdwenen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden