Zondeval in de jungle

Roman geïnspireerd op leven van Nobelprijswinnaar Daniel Gajdusek

Dikwijls blijven die boeken je het beste bij die je zo in het verhaal betrekken dat je zowaar begrip weet op te brengen voor een onsympathieke hoofpersoon. Achteraf kun je dan positief verrast zijn door je eigen mildheid. Maar je kunt je dan ook met enige schaamte medeplichtig voelen en je kwaad maken op de auteur die je verleid heeft om je morele principes te negeren. 'De vrouw die de honden eten gaf', de roman die Kristien Hemmerechts baseerde op het leven van Dutrouxmedeplichtige Michelle Martin, is zo'n boek.

Een ander voorbeeld is 'Notities uit de jungle', de debuutroman van de in Honolulu geboren schrijfster Hanya Yanagihara (1975).

Yanagihara heeft haar hoofdpersoon Norton gemodelleerd naar de Amerikaanse medicus en Nobelprijswinnaar Daniel Gajdusek (1923-2008). Tijdens haar jeugd werd er bij haar thuis met veel bewondering over hem gesproken. Bij leven kreeg Gajdusek wereldwijde bekendheid vanwege zijn ontdekking van een hersenziekte die voorkwam bij een stam op Nieuw-Guinea waar hij geruime tijd verbleef.

Van zijn onderzoeksreizen naar diverse Stille Zuidzee-eilanden nam hij niet minder dan 58 kinderen mee, die hij in de Verenigde Staten een opleiding liet volgen.

Toen een van zijn pupillen hem naderhand beschuldigde van seksueel misbruik, werd Gajdusek veroordeeld tot een jaar gevangenisstraf. Na zijn vrijlating vertrok hij naar Europa en woonde tot zijn dood afwisselend in Amsterdam, Parijs en het Noorse Tromsø.

Het gemak waarmee Gajdusek zich overgaf aan pedoseksuele praktijken valt te verklaren vanuit zijn antropologisch onderzoek. Een van de dingen die hem tijdens zijn reizen troffen, was de diep in Micronesië gewortelde en sociaal volkomen aanvaarde traditie van seksualiteit met jonge mensen. Zo werd hij bij zijn aankomst bij de Angastam door plaatselijke pubers steevast ontvangen met het aanbod van orale seks.

Yanagihara hanteert een uitgekiende strategie om de lezer in te kapselen. Zoals een dichtbegroeid oerwoud de wandelaar helemaal weet op te nemen en in te sluiten, zo weet ook de vertellersstem van Norton Perina (het alter ego van Gajdusek) je compleet voor zich in te nemen. Begin en einde van de roman bestaan uit krantenberichten en een voor- en nawoord van Nortons trouwe vriend en collega Kubodera. Ze omramen Nortons memoires die Kubodera stukje bij beetje vanuit de gevangenis worden toegestuurd. De overtuigingskracht van deze quasi-realistische vertelvorm wordt nog versterkt door de voetnoten en het wetenschappelijk commentaar.

Voor je het weet, ben je meegenomen op Nortons zoektocht in het verleden. Van beslissende betekenis is de reis die hij in 1950 maakte naar een onbekende archipel in de Pacific. Hij maakte er kennis met een nog niet eerder geëxploreerde cultuur en ontdekte op het 'Verboden Eiland' een stam waarvan veel leden honderd jaar of zelfs ouder werden.

Nortons belevenissen en zijn ontrafeling van het ouderdomsraadsel worden door Yanagihara omstandig (en eigenlijk ook wat al te lang) uit de doeken gedaan. De schrijfster portretteert haar held als een rationele, afstandelijke en zelfs cynische persoonlijkheid die manipulatie niet uit de weg gaat. Naarmate hij verder doordringt in de geheimen van het eiland maakt zich een zekere overmoed van hem meester.

De schrijfster verbreedt dit motief tot het thema van koloniale macht en uitbuiting, als iets waaraan niet alleen individuen zich schuldig maken, maar waar ook grote bedrijven bij betrokken zijn.

Zoals overmoed al sinds de oude Grieken voor de val komt, kantelt ook hier het wiel. Aangelokt door Nortons ontdekkingen, dalen collega-wetenschappers als roofvogels op het eiland neer, daartoe in staat gesteld door opdrachten en subsidies van de medische en kosmetische industrie.

Ze zijn uit op een middel om de lichamelijke veroudering tegen te gaan en gaan daarbij zo ver dat het eiland en zijn bevolking onherstelbaar worden beschadigd en gecorrumpeerd.

In dit deel van het verhaal weet Yanagihara met messcherpe ironie de zogenaamde ontwikkelde, maar in feite rücksichtslos optredende westerlingen te ontmaskeren.

Norton ziet het drama wel aankomen, en krijgt last van zijn geweten. In het besef dat hij als eenling niet in staat is de desastreuze ontwikkelingen te keren, doet hij wat hij kan. Hij ontfermt zich over weeskinderen en neemt ze mee naar zijn huis in Maryland. Vanaf dit moment krijgen we zicht op zijn kwetsbare kanten, zijn onzekerheden, frustraties, zelfverwijt, woede en wanhoop.

Op een bijzonder pijnlijke manier loopt hij op tegen de negatief uitvallende balans van zijn leven. Ten slotte maken we mee hoe hij door zijn wraakzuchtige adoptiefzoon Victor wegens seksueel misbruik wordt aangeklaagd en in de gevangenis belandt.

Het slot van de roman, waarin uiteindelijk de waarheid aan het licht komt, is een mokerslag die de lezer ontsteld en beschaamd achterlaat.

Yanagihara's debuut sluit aan bij het bijbelse verhaal over het paradijs en de zondeval, maar ook bij Joseph Conrads 'Hart der duisternis' (1902), V.S. Naipauls 'Een bocht in de rivier' (2002) en Paul Theroux' 'De Benedenrivier' (2012), alle drie romans over ongerepte gebieden die door heers- en hebzuchtige westerlingen onder de voet gelopen worden.

In Yanagihara's kanttekeningen bij de verwoesting van de natuur vertoont 'Notities uit de jungle' ook overeenkomsten met Barbara Kingsolvers 'Vlieggedrag' (2012). En de heikele relatie tussen een arm jong kind en een oudere blanke man doet denken aan Arnon Grunbergs 'Tirza' (2006).

'Notities uit die jungle' is een rijke en meervoudig gelaagde roman die ons confronteert met een heel scala aan ethische en morele kwesties, die allemaal zijn te herleiden tot de zelfzuchtige en kortzichtige manier waarop de mens zijn bestaansvoorwaarden probeert te manipuleren en daarmee zelfs mikt op een eeuwig leven.

Het is volkomen terecht dat deze roman door The Guardian, The New York Times, The Wall Street Journal en Publishers Weekly is uitgeroepen tot een van de beste boeken van 2014.

Hanya Yanagihara: Notities uit de jungle Vert. Inger Limburg en Lucie van Rooijen.

Nieuw Amsterdam, 414 blz. euro 24,95

Nobelprijswinnaar Daniel Gajdusek nam van diverse onderzoeksreizen in totaal 58 kinderen mee die hij een opleiding gaf in de Verenigde Staten. Later werd hij beschuldigd van seksueel misbruik. Hier afgebeeld zijn kinderen van de Braziliaanse indianenstam Kayapo in de staat Pará.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden