Zonder vrije wil moeten we een nieuw type maatschappij bedenken

SEBASTIEN VALKENBERG

Jan Verplaetse: Zonder vrije wil. Een filosofisch essay over verantwoordelijkheid. Nieuwezijds, Amsterdam. ISBN 9789057123283; 240 blz. €19,95.

De schrijver:

Bij het grote publiek brak de Vlaamse moraalfilosoof Jan Verplaetse door met zijn boek 'Het morele instinct'. Zijn belangrijkste stelling: het is natuurlijk om je moreel te gedragen. Om goed en kwaad te begrijpen, moeten we ons niet in de eerste plaats wenden tot de rede, maar tot de biologie en neurowetenschappen. De evolutie heeft ons namelijk verschillende morele systemen meegeven en dieren trouwens ook. Verplaetse ontving voor 'Het morele instinct' in 2009 de NWO Eureka Boekenprijs voor het boek dat wetenschap het beste toegankelijk wist te maken voor een breed publiek.

Zijn filosofie:
Het naturalisme is ook het uitgangspunt voor 'Zonder vrije wil', het nieuwste boek van Verplaetse.

Eeuwenlang hebben filosofen gedacht dat we een vrije wil hadden. Ze worden nu door de uitkomsten van hersenonderzoek gelogenstraft. In onze hersenen vinden biochemische processen plaats en die geven richting aan onze beslissingen. Dit gebeurt allemaal voordat we ons überhaupt ergens van bewust worden. Exit vrije wil dus.

Deze uiteenzetting neemt grofweg de eerste helft van het boek in beslag. In de tweede helft gaat Verplaetse in op de reusachtige maatschappelijke gevolgen van de afschaffing van de vrije wil. Een compleet wereldbeeld staat op instorten: daar gaat het fundament onder onze rechtspraak, want als mensen geen vrije keuze hebben, kun je ze ook niet verantwoordelijk stellen. Daarom pleit Verplaetse voor 'het verwijtloze leven'.

Mooiste zin:
'Mensen nemen je kwalijk dat je niemand meer iets kwalijk neemt.'

In een notendop geeft deze zin weer tegen welke sterke stroom Verplaetse in moet roeien. Geen verantwoordelijkheid meer? Dat wil er bij niemand in. De auteur moet er zelf ook aan wennen, geeft hij op meerdere plaatsen toe. Mede door deze persoonlijke betrokkenheid bij het onderwerp is 'Zonder vrije wil' zeer toegankelijk. Ondanks de afschrikwekkende eerste zin: 'Dit is een abstract boek, en bijgevolg een moeilijk boek.'

Opvallendste stelling:
'Een verwijtloos leven is geen plichtloos of normloos leven'.

Met het uitgangspunt van Verplaetse veranderen daders in pechvogels, die tenslotte ook maar aan de leiband van de natuur lopen. 'Het bestaande recht houdt op te bestaan', aldus Verplaetse. Maar in plaats van het recht helemaal overboord te zetten, wil hij het hervormen.

Ook in de nieuwe situatie vindt Verplaetse bijvoorbeeld dat toegebrachte schade moet worden vergoed. Maar de veroorzaker ervan kan niet aansprakelijk worden gesteld. Verplaetse's oplossing: laten we ons tenminste flink verzekeren. Onopzettelijke fouten zijn op deze manier gedekt, maar verzekeraars eisen niet dat we ons daarnaast schuldig voelen.

Reden om dit boek wel te lezen:
Vanwege het eerste deel. Systematisch ontmaskert Verplaetse de vrije wil. Stap voor stap legt hij uit hoe hij tot zijn conclusie komt. Het thema verdient deze nauwgezette analytische aanpak trouwens ook. Er is nauwelijks een groter filosofisch thema te vinden dan de vrije wil.

Reden om dit boek niet te lezen:
Vanwege het tweede deel. Hierin moet een vrijwel compleet nieuw maatschappijtype worden ontwikkeld en daarin slaagt Verplaetse maar ten dele. Op allerlei plaatsen sijpelen er in zijn betoog concepten door die we volgens het eerste deel van zijn boek niet meer mogen gebruiken. Zo haalt de auteur de volgende casus aan: kan iemand die dronken is en brokken maakt, zich erachter verschuilen dat hij onder invloed was? Niet, aldus Verplaetse, wanneer de dronkaard zichzelf eerst 'willens en wetens in een roestoestand' heeft gebracht. Willens en wetens? Daar duikt zij dus toch weer op: de vrije wil.

Het lijkt er op dat Verplaetse nog niet de uiterste conclusies heeft getrokken uit zijn radicale uitgangspunt.

Top-5 filosofie
1. Niet voor de winst

Martha Nussbaum

2. De kunst van het ouder worden

Joep Dohmen

3. Mythen van onze tijd

Umberto Galimberti

4. Het slimme onbewuste

Ap Dijksterhuis

5. Vrije wil

Tjeerd van de Laar & Sander Voerman

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden