Zonder 'snelweg' geen eikenprocessierups

plaagdier | Er is maar één manier om de eikenprocessierups een halt toe te roepen, zegt deskundige Silvia Hellingman. Onderbreek de aaneengesloten rijen eiken waarlangs het beestje zich verspreidt.

De eikenlanen in het oosten van het land vormen een snelweg voor de eikenprocessierups. Alleen het onderbreken van deze aaneengesloten rijen bomen maakt het mogelijk verdere verspreiding van de plaagdiertjes te voorkomen en ze op den duur te verdelgen. Een andere mogelijkheid ziet Silvia Hellingman van het Kenniscentrum Eikenprocessierups niet.

Hellingman houdt zich al jaren bezig met onderzoek naar de larve van de bruingrijze nachtvlinder die in deze tijd van het jaar zoveel narigheid veroorzaakt. Maar ze realiseert zich dat mooie eikenlanen in het land niet zomaar worden omgekapt. "We moeten ermee zien te leven."

In deze tijd van het jaar spinnen de rupsen, die hun naam danken aan de optocht waarin ze zich groepsgewijs verplaatsen, nesten in eikenbomen om zich te verpoppen. Die nesten zitten vol brandhaartjes, die veel ellende veroorzaken als mensen of dieren ze inademen, in de ogen krijgen of aanraken. Dat kan gemakkelijk, zeker als de nesten verwaaien. Kort voor zij zich verpopt, heeft de rups, die ruim drie centimeter wordt, ruim een half miljoen piepkleine haartjes met weerhaken. Als het beestje schrikt schiet het die af. De pijlvormige haar-tjes bevatten het eiwit thaumetopoein dat vrijkomt als ze breken, bijvoorbeeld door te wrijven. Dat veroorzaakt vreselijke jeuk, huiduitslag en zwellingen of andere allergische reacties en die kunnen veertien dagen aanhouden.

Eind jaren tachtig is de rups Nederland binnengekomen. De Vlinderstichting beschouwt dit als een gevolg van de verandering van het klimaat. Hellingman vindt dat provincies en gemeenten de plaag grotendeels aan zichzelf te danken hebben door zoveel aaneengesloten eiken te planten. "Je kunt beter afwisselen met iepen en elzen en andere bomen." Vooral in het oosten van Nederland zijn overal eikenbossen en -lanen, zij vormen de snelwegen waarlangs de rups zich verspreidt. "In Zuid-Europa, waar de vlinder vandaan komt, heb je dat niet", stelt ze. "Daar is sowieso minder aaneengesloten groen."

Gelderland, Drenthe en Overijssel, provincies waar de rups zich de afgelopen jaren heeft gevestigd, zijn niet geneigd de bijl te zetten in de eikenlanen. Hooguit willen ze zieke en omgewaaide eiken vervangen door beuken en linden, al ziet Overijssel daar ook het nut niet van. Ze claimen met preventief spuiten negentig procent van de infectiehaarden weg te nemen. De rest wordt opgezogen. "Uitroeien is volstrekt onmogelijk en onuitvoerbaar", verwoordt beleidsambtenaar Peter Venema (Drenthe) de opvatting. Staatsbosbeheer stelt dat de rups 'deel is van het ecosysteem, net als brandnetels' en haalt rupsen alleen bij 'serieuze overlast' weg, op fietspaden, wegen en parkeerplaatsen. Maar niet in de bossen. Daar houdt de boswachter de vinger aan de pols.

De Vlinderstichting is het met Hellingman eens: de eikenlanen zijn belangrijk zijn voor de verspreiding. Maar kappen is wel erg rigoureus. "Er is ook vrijwel geen ondergroei waar de natuurlijke vijanden zich kunnen ontwikkelen. Zodoende hebben de rupsen vrij spel", aldus Jurriën van Deijk, projectleider nachtvlinders. "Het zijn mooie lanen en ze dragen bij aan de biodiversiteit: in zo'n boom leven honderden soorten insecten en andere dieren."

Hellingman speurt in het voorjaar naar plakken eieren in eikenbomen. Zodra de rupsen een paar weken oud zijn, kunnen ze met een mengsel van water en nematoden, piepkleine wormpjes, worden bespoten. Die boren zich in de rupsen en eten ze van binnenuit op. Deze diertjes komen normaal voor in de bodem en schaden het milieu niet. Vroeg in het voorjaar ondervinden andere vlindersoorten hier geen last van. Zodra de rupsen in het derde larvestadium zijn, worden ze bestreden met bacteriën die hun darmen aantasten.

Beheerskaarten

Van Deijk is bezorgd over het gebruik van het bacteriële middel xentari omdat het ook beschermde en bedreigde soorten doodt. "Wij maken beheerskaarten zodat gemeenten weten waar en wanneer ze het kunnen gebruiken." Hij erkent dat spuiten nauwelijks te vermijden is langs drukke fietspaden.

Het maaien van wegbermen draagt bij aan het probleem. Hier bloeien allerlei bloemen waar de natuurlijke vijanden van de eikenprocessierups op leven. Denk aan lieveheersbeestjes, gaasvliegen, roofkevers en eikenwantsen, aldus Hellingman. Sluipvliegen en wespen zetten hun eitjes af op de rupsen, de larven boren een gaatje in de rups en vreten hun gastheer van binnenuit op. De volwassen dieren eten nectar van de bloemen. Als de bermen worden gemaaid zijn er minder natuurlijke vijanden voor de rupsen.

Ook insectenetende vogels, zoals de mees, de specht en het winterkoninkje houden de rups in toom. Hellingman: "Jongen worden de hele dag gevoerd. Waar veel nestkastjes hangen, is de plaagdruk laag." Ze prijst de gemeente Weststellingwerf die nestkastjes en insectenhotels verspreidde onder de inwoners.

Samen met de provincie Gelderland en de Wageningen Universiteit onderzoekt de Vlinderstichting hoe natuurlijke vijanden van de eikenprocessierups in de bermen kunnen worden gestimuleerd. Op vijf plaatsen vinden nu inventarisaties plaats. In het najaar worden bloemenmengsels uitgezaaid in vakken van 300 meter, legt projectleider Olga van de Veer van de provincie uit. Komend jaar, maar zeker het jaar erop, hoopt zij vast te stellen of dit helpt. "Hoe meer bloemen, hoe meer insecten en hoe meer natuurlijke vijanden."

meer ellende op komst

De eikenprocessierups is niet de enige, er zijn acht soorten processierupsen. De dennenprocessierups trekt eveneens naar het noorden en nadert Nederland snel. "Hij zit aan de grens van Frankrijk en België", weet onderzoekster Silvia Hellingman "Het is een kwestie van tijd voor die Nederland bereikt. De vlinders zijn uitstekende vliegers en de rupsen rukken op met zo'n twintig kilometer per jaar."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden