Zonder slaap valt de afweer in duigen

Van alle bedgeheimen is de slaap het meest mysterieus. Een derde van ons bestaan gaat eraan op. Tijd om de slaap te evalueren. Deel 2: Hoe lang kan een mens zonder slaap?

Hoe zullen we Charles Lindbergh eren: als overwinnaar van de oceaan, die 33,5 uur lang louter golven onder zich zag, of als overwinnaar van een nog imposanter gevecht, tegen de slaap? Hij schudde met het lijf, stampte met de voeten, dook en rees met de The Spirit of St Louis, om zijn loden oogleden open te houden.

Charles prees later de bouwers die hem in zo'n instabiel gevaarte in 1927 The Atlantic over lieten gaan. Het dwong hem secuur te vliegen, wat hem net nog wakker hield.

Dat het gevaarlijk is op slaapuren te beknibbelen, hoeft geen betoog. Ga de ellende eens na: een studie uit 1994 leerde dat in de VS de helft van de crashes op de weg te wijten was aan moeie chauffeurs. Dan de immense rampen: de Exxon Valdez ging in Alaska ten onder met dank aan een officier die in de 48 uur daarvoor amper 6 uur onder zeil was geweest.

Het ruimteveer Challenger explodeerde doordat slaperige ogen over de ondeugdelijkheid van een paar rubberringen heen keken. Bestuurders van de kerncentrale in Harrisburg zaten te suffen terwijl de instrumenten aangaven dat het ding op weg was naar een meltdown, en het eindverslag over Tsjernobil sprak van enkele “intelligente idioten“, die door slaperigheid fout op fout stapelden.

Dat verschijnsel kennen we allemaal, maar laten we het lot nog ernstiger tarten: we gaan helemaal niet meer naar bed. Een slaapprofessor liet in 1896 zijn assistent 90 uur waken, en die begon bij dageraad rode en paarse mugjes in de lucht te zien die er beslist niet ronddwarrelden. Diskjockey Peter Tripp, uitvinder van de Top 40, hield ruim acht dagen de ogen open en bespeurde toen spinnen in zijn schoenen. Zijn lichaamstemperatuur was extreem laag en een scan van de wakkere Tripp verried dat zijn brein feitelijk in een toestand van slaapwaken verkeerde.

Maar dan Randy Gardner uit San Diego, 17 jaar oud. Hij vestigde in 1965 een waakrecord van 264 uur. Tegen de morgen hielden zijn ogen het niet meer. Zelf gekozen voor de kastijding, kon hij woedend worden op de onderzoekers die hem bij het wegzakken wakker wilden schudden. Een potje basketbal om vijf uur 's nachts tilde zijn oogleden dan weer op. Naar het einde van de marteling toe kwamen de zinnen er bij Gardner ernstig verbrokkeld uit, maar na elf dagen wist hij voor de pers de woorden toch netjes aan elkaar te lijmen. En toen naar bed: na 14 uur en 40 minuten stond Gardner bijna zo fris als een hoentje op.

Dat er weinig gemener is dan slaaponthouding wist men al in vroeger tijden. In de 19de eeuw zou een Chinese koopman voor de moord op zijn vrouw zijn 'doodgewakkerd', een straf die 19 marteldagen duurde. In de Koreaanse oorlog was het een beproefde kwelling tegen Amerikaanse gevangenen. En Paul Martin beschrijft in 'Counting Sheep' hoe de Russen tijdens de strijd om Stalingrad de Duitsers opzettelijk met vuur, herrie en schijnaanvallen uit de slaap hielden.

Oneindige slaaponthouding eindigt nog dramatischer: het vlees 'breekt'. Voor dit akelige verschijnsel gaan we twintig jaar terug, naar het laboratorium van Allan Rechtschaffen, op de universiteit van Chicago. Een rat denkt zich er te ruste te leggen op een ronde schijf boven een bak met water. Een elektrode op zijn kop signaleert de eerste slaapgolven, geeft het door aan de computer, het platform begint te draaien en het ratje schuift vervaarlijk dicht naar de rand.

Dag in dag uit ontwaakten Rechtschaffens ratten zo bij de eerste sluimering, om maar niet te water te gaan. Binnen twee tot drie weken waren ze allemaal dood. Wat gebeurde er met hen en met de Chinese koopman? Het rattenbrein en andere organen vertoonden op het eerste gezicht weinig ziekelijks.

Een paar jaar geleden offerde Rechtschaffen opnieuw enkele ratten en speurde gedetailleerder. De beesten waren vel over been, met verkleurde en slonzige vachtjes. Er zaten talloze kloven her en der op hun poten en staart. En ondanks dat ze zich ongans vraten op hun platje boven zee -tot twee keer zoveel als anders-, verloren ze enorm gewicht.

Hun stofwisseling werkte schijnbaar continu op maximum vermogen, alsof de dieren op de Noordpool vertoefden. Ze hadden het bitter koud, net als diskjockey Peter Tripp. Mochten ze naar een warme plek, dan verkozen ze het nest van 50 graden boven dat van 40; voor rattengevoel zaten ze haast in het vuur. Maar het redde hen niet.

Daarmee was de doodsoorzaak nog niet duidelijk, reden om de akelige proeven te herhalen en het weefsel te bestuderen van ratjes die 5, 10, 15 of zelfs 20 dagen hadden gewaakt. Ook zij hadden tal van laesies en kloven. Het vizier van de microscoop werd gericht op bacteriën, want daar zaten de beestjes vol mee, terwijl er geen directe infectiehaard te bekennen viel.

Het waren bacteriën van buiten, maar vooral ook van binnen. Hier wreekte zich dat elk hoger organisme, rat, muis en mens, inwendig bestaat uit een krioelende dierentuin. Al na enkele dagen waken bleek de opmars en invasie van bacteriën uit de ingewanden op gang te komen. Het kleine grut neemt het heft in handen, legt de afweer lam, opent de huid en biedt ziektekiemen van buiten doorgang.

Het moge duidelijk zijn dat een gezond lichaam als een cipier waakt over zijn microscopische gasten. Zonder slaap faalt zijn (immunologische) verweer, en zonder slaap lijdt hij ernstige kou. Dat laatste werd, vóór de ratten van Allan Rechtschaffen het bewezen, in de 19de eeuw al gezien door de Russische geleerde Marie der Manacéïne. Zij hield puppy's wakker. ,,Ze kunnen geen vijf dagen zonder slaap, maar wel tien tot vijftien dagen zonder voedsel“, was haar kille commentaar.

Later waagden hardvochtige Italiaanse onderzoekers het om volwassen honden wakker te houden door ze voortdurend te laten lopen. Negen tot zeventien dagen hielden ze het uit. Lichamelijk gesloopt, zou je denken, maar spierkracht lijkt weinig te lijden onder slaapgebrek. Dagenlange dansmarathons in de jaren twintig en dertig lieten dat al zien, en onder toeziend oog van wetenschappers stonden ooit twee heren een week op de tennisbaan, met slechts fragmenten slaap ertussendoor.

Nee, de spieren willen wel, maar de immuuncellen verliezen hun waakzaamheid. Vraag dat aan muizen die tegen de griep waren ingeënt en direct erna urenlang wakker werden gehouden: ze bleken net zomin beschermd tegen het virus als ongevaccineerde muizen.

En dan keren we terug naar Stalingrad. Nog voor de winter kwam eisten dysenterie, tyfus en paratyfus talloze Duitse slachtoffers. Steeds weer wakker getetterd door Russische luidsprekers, vochten hun ontwapende lichamen vergeefs: tegen de Russische soldaat verderop, maar veeleer tegen een nog venijnigere opponent, de minuscule vijand binnenslijf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden