Zonder reukzin mis je eigenlijk twéé zintuigen

Joke Boon: ¿Niemand haalt het in zijn hoofd om tegen een blinde te zeggen: mooi dat je lelijke mensen niet kan zien.¿ (FOTO MARK KOHN)

Ze is als de dood dat ze naar zweet ruikt. Toch blijven luchtjes, vies of lekker, een mysterie voor Joke Boon. Ze kan zelf niets ruiken.

Erg origineel zijn de reacties meestal niet als Joke Boon vertelt dat ze niet kan ruiken. „Mensen weten eerst niet wat ze moeten zeggen, ze kunnen zich er weinig bij voorstellen. Maar dan volgt vaak de opmerking: fijn voor je, dan heb je tenminste geen last van vieze luchtjes.”

Ze is niet bepaald het type dat zich slachtoffer voelt, maar toch doet zo’n opmerking iedere keer weer pijn. „Niemand haalt het in zijn hoofd om tegen een blinde te zeggen: mooi dat je lelijke mensen niet kan zien. Of tegen een dove: prettig dat je geen valse klanken hoeft te horen. Niet kunnen ruiken betekent dat je ook veel minder kunt proeven. Je mist dus bijna twee zintuigen. En dat heeft veel meer impact dan de meeste mensen denken.”

Toch was het door de stoïcijnse wijze waarop ze – toen ze een jaar of zeven was – het braaksel van een klasgenoot opruimde, dat zij en haar ouders zich ervan bewust werden wat er met haar was. De jaren daarvoor was ze steeds slechter gaan eten. „Ik lustte ineens allerlei dingen niet meer: wit eten, slijmerig voedsel, dingen die voor mij een akelige klank hadden: bloedworst bijvoorbeeld, en hoofdkaas. Maar dat dat kwam doordat ik niet kon ruiken, werd toen pas duidelijk. Ik heb het wel gekund, maar heb er geen herinnering meer aan. Ik ben mijn reukvermogen kwijtgeraakt nadat ik op mijn vierde geopereerd was aan mijn neusamandelen en daarna een zware verkoudheid kreeg.”

Niet kunnen ruiken: het vergt enig nadenken om te beseffen hoe vervelend dat is, ja hoe gevaarlijk dat zelfs kan zijn. Brandlucht blijft onopgemerkt, dat eten bedorven is evenzeer. Boon (47) heeft in huis rookmelders hangen die direct in verbinding staan met de brandweer. Als ze wil weten of vlees nog goed is, laat ze dat haar katten ruiken of proeven. „Daardoor mis je een basaal gevoel van veiligheid, maar ook van zelfvertrouwen: je weet dat je niet op de eigen waarneming kan afgaan.”

Paradoxaal genoeg stelt ze daardoor alles in het werk om ervoor te zorgen dat iemand anders haar wel lekker vindt ruiken. In haar onlangs verschenen boek ’Het mysterie van de reuk’ schrijft Boon: „Ik ben altijd bang dat ik naar zweet ruik. Ik douche minimaal eenmaal, maar regelmatig ook vaker op een dag. Er is een periode geweest dat ik zowel meerdere keren op een dag douchte als schone kleren aantrok. Het besef dat mensen die wel kunnen ruiken dat helemaal niet doen, bracht voor mij hierin enige balans.”

Het ontbreken van geuren, zegt Joke Boon, betekent dat je afgesloten bent van heel veel wat het leven leuk maakt. Pas gemaaid gras, een appeltaart, je eigen baby, de zee: zaken waarvan de geur je opgewekt of weemoedig kunnen stemmen, en die vaak automatisch allerlei herinneringen oproepen.

Boon: „De meer hedonistische kant van het leven kun je niet beleven.” Eten bijvoorbeeld is voor veel mensen die niet kunnen ruiken iets wat nu eenmaal moet, koken een opgave. Zelf is ze daarin een uitzondering. „Ik kan alleen zoet, zuur, zout en bitter waarnemen. Maar toch kan ik van eten genieten. Maar dan moet het wel structuur hebben, het moet ook heel kleurig zijn en op een mooi bord liggen. Ik hou van eten dat knapperig is, geluid maakt, een verse appel bijvoorbeeld. En ik gebruik middelen als Dijon-mosterd of mierikswortel, die de zenuwen in je mond prikkelen. Eten doe ik vooral met mijn ogen, oren en tastzin.”

Ook koken doet ze met overgave. „Mijn kinderen zijn proefkonijn. Ik probeer iets uit en dan mogen ze een cijfer geven. Lekker eten maken is een manier van behagen. Ik vind het leuk om te zien dat anderen daarvan genieten.”

Want zoveel is duidelijk: het plezier van geuren misgunt ze niemand. Maar tegelijkertijd stoort het haar wel dat mensen hun reukvermogen zo achteloos aanvaarden. „Er is niet eens een Nederlands woord voor mensen die niet kunnen ruiken. We hebben ook geen idee om hoeveel mensen het gaat: schattingen variëren van 250.000 tot 800.000. En op het consultatiebureau wordt er wel op gelet of alles in orde is met het gezichtvermogen en het gehoor van baby’s, en of de motoriek zich goed ontwikkeld, maar aan de reuk denkt niemand.”

Terwijl dat het psychisch welbevinden van de mens enorm kan beïnvloeden. Boon, ex-verpleegkundige, besefte dat eigenlijk pas goed toen ze haar boek schreef. Daarin verweeft ze haar eigen ervaringen met wetenswaardigheden over de reuk.

„Ik heb lang het idee gehad dat ik onder een glazen stolp leefde. Ik weet nog goed dat ik, toen ik een jaar of tien was, aan een vriendinnetje vroeg of zij dat gevoel nou ook had. Ze begreep niet waar ik het over had. Maar je mist steeds ervaringen die anderen wel hebben. Als ik door een bos loop, beleef ik dat anders. Ik zie de bomen wel, maar ruik ze niet. Dat maakt me een buitenstaander.”

Dat mensen in een depressie terecht kunnen komen als ze op latere leeftijd bijvoorbeeld na een behandeling tegen kanker hun reukvermogen kwijtraken, begrijpt ze dan ook goed. „De wereld klopt niet meer, eten smaakt nergens naar, de seks lijdt er vaak onder. Want geur speelt een belangrijke rol bij aantrekkingskracht en opwinding.”

Toch heeft ze zich gerealiseerd dat het leven zonder geur haar inmiddels zo vertrouwd is, dat ze het aanbod van een leven mét zal afslaan. Eigenlijk is het een beetje raar, lacht ze. De afgelopen jaren heeft ze uitgebreid studie gemaakt van de reuk. „Maar het blijft een mysterie.”

Dat wil ze toch het liefst (grotendeels) zo houden. „Ik zou graag één dag willen kunnen ruiken. Om de geur van mijn man, mijn kinderen, mijn familie op te snuiven, ontdekken welke parfum bij mij past. Maar voor altijd? Nee, mijn wereld zou mijn wereld niet meer zijn. Ik zou, op mijn 47ste, weer van alles moeten leren, het zelfvertrouwen dat ik toch heb opgebouwd, is dan weer weg.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden