Zonder pijn geen geestelijke winst

Je laten tatoeëren is 'in'. Dat kan eenieder constateren die zijn ogen de kost geeft. Bleef de tatoeage vroeger beperkt tot de zeeman, de pooier en de soldaat, nu is dat allang niet meer het geval. Via punkers, new wavers en de sm-scene drong het gebruik door tot de jeugdcultuur. De meesten dragen een tattoo op esthetische gronden, maar er zijn er ook die het doen uit spirituele overwegingen. Om die kleine groep gaat het hier.

Ton Crijnen

Het is niet een puur esthetische uiting: met 'eeuwige inkt' getuigen twee mannen van hun religieuze toewijding. De onderste is Oguz Atak, een Turkse barman die het woord Allah op zijn linker schouderblad liet tatoeëren. Na een reportage waarin hem verweten werd 'religie belachelijk te maken', is hij op 6 mei doodgeschoten.

Het is, zegt theoloog Emke Bosgraaf in Groningen, niet alles 'goud' wat er blinkt op schouder, arm, bil, rug of nek. ,,Tatoeage is verworden tot een populaire vorm van lifestyle.'' Dat was vroeger anders, weet Bosgraaf die zich in de spirituele kant van het tatoeëren heeft verdiept.

Bosgraaf: ,,In de jaren zestig en zeventig droegen tatoeages een politieke, sociale of geestelijke boodschap uit. Het waren de tijden van de anti-Vietnam- en vredesbeweging, de tweede feministische golf en de homo-emancipatie. Ook de ideeën van sociale groepen als personal growth, self help, New Age en de godinnebeweging vonden mede hun neerslag in tatoeages die (jonge) mensen lieten aanbrengen. Men wilde een statement afgeven, en niet, zoals nu, uitsluitend trendy overkomen.''

Wat heeft een theoloog in het tatoeage-circuit te zoeken? Bosgraaf -lachend: ,,Nee, ik draag geen 'tattoo''- legt uit: ,,Ik interesseer me voor de spirituele kant van het aanbrengen en dragen van tatoeages. Hierbij gaat het mij met name om het persoonlijke verhaal achter de tatoeage, de zogenaamde tattoo narrative. Ondanks wat ik zo-even zei is die spirtuele kant er nog wel degelijk, al gaat het hier om een kleine minderheid.''

Onlangs sprak de uit Friesland afkomstige, maar in de stad Groningen wonende Bosgraaf in het Franciscaans studiecentrum te Utrecht, op een symposium over stigmatisatie. Kern van zijn betoog: No pain, no gain, zonder pijn geen (geestelijke) winst. Waarom niet? Bosgraaf: ,,Voor de meeste mensen is de pijn van het tatoeëren een vervelend bijverschijnsel, maar bij anderen is ze juist essentieel om te komen tot spirituele verdieping. Waarbij het voor mij een open vraag blijft of de pijn een wegbereider is voor een moment van extase, of dat ze op de een of andere manier samenvalt met dat sacrale moment.''

De groep waar Bosgraaf zich voor interesseert laat zich niet vanwege esthetische redenen tatoeëren. ,,Die mensen zien tatoeage als mogelijkheid om in contact te komen met hun innerlijke of spirituele zelf en zo een persoonlijke transformatie te ondergaan.'' Ook speelt 'getuigen' een rol, met name onder evangelicalen in Amerika: mannen en vrouwen met Jezusportretten, kruisen of bijbelcitaten op armen, benen of schouders gegraveerd. In ons land zie je ze eveneens, alhoewel veel minder.

Bosgraaf leest uitspraken voor van twee deelnemers aan FlevoTotaal, een evangelisch jongerenfestival: 'Wanneer je iets moois voor God laat tatoeeren weet ik wel zeker dat je daar over twintig jaar niet anders over denkt', en: 'Deze (het aanbrengen van een kruis) is als herkenningspunt, dat ik besloten heb om opnieuw voor God te gaan'.

In Nederland is men (nog?) niet zo ver als in de Verenigde Staten. Daar bestaat een vereniging van christentatoeëerders, waarbij zo'n honderd studio's zijn aangesloten. Men wil het geloof in Jezus Christus via naald en inkt te verbreiden. Vandaar de naam van hun tijdschrift: Eternal Ink, eeuwige inkt.

Volgens de Amerikaanse schrijfster Margo de Mello en de Franse antropoloog/socioloog David le Breton, die zich beiden met de diepere achtergronden van het taoeren hebben beziggehouden, zijn de spirituele opvattingen rond tatoeage in onze tijd vooral te vinden onder zogenaamde new primitivists, ook wel urban aboriginals genoemd. ,,Dat nieuw primitivisme lijkt overigens typisch Amerikaans. In Nederland ben ik het niet tegengekomen.''

Bosgraaf: ,,De 'nieuwe primitieven' willen symbolisch een brug slaan tussen de geïdealiseerde, pre-kapitalistische samenleving van vroeger -bewoond door 'edele wilden' die spiritueler zouden zijn geweest dan wij- en de als negatief ervaren eigen tijd. Door zich te laten tatoeëren plaatst de moderne mens zich volgens de new primitivists binnen een eeuwenoude traditie die in het 'geestelijk bankroete Westen' verloren is gegaan.''

,,Tatoeëren wordt in 'primitieve' kringen omschreven als een rite de passage, een magisch statement van lichamelijke en geestelijke transformatie. Veel mensen die zich bezighouden met oosterse mythologie, New Age, neo-paganisme en andere postchristelijke vormen van geestelijk denken, zien het kiezen en laten aanbrengen van een tatoeage als een spirituele ontdekkingsreis.''

,,Daarnaast is er het persoonlijk contact met degene die de tatoeage aanbrengt. Aan hem geeft men zich letterlijk en soms ook psychisch bloot. Hij krijgt daardoor vaak de rol toebedeeld van 'meester', 'goeroe', 'priester' of zelfs 'therapeut'. Om Breton te citeren: 'Het is hij die een poort openmaakt naar een andere dimensie van de realiteit.' Sommige tatoeëerders zien dat ook zo.''

Hoezeer magie een rol kan spelen bij het tatoeëren blijkt uit de verklaring van de eigenaar van een tatoeagekliniek in de Israëlische stad Kiryat Shimona: 'Veel jongeren uit Jeruzalem en Tel Aviv komen bij mij om een Davidster, een vliegende draak of een Japans gelukssymbool op hun lichaam te laten tatoeëren. Ze geloven dat dit hen beschermt tegen Palestijnse zelfmoordaanslagen.'

Bosgraaf: ,,Ook mensen die om esthetische of andere, niet-spirituele redenen zich laten tatoeëren doen dat doorgaans niet zo maar. Daar zit vaak een verhaal achter. Het is trouwens opmerkelijk dat in een hedonistische tijd als de onze, waar het hebben van pijn uit alle macht wordt ontweken, mensen bij de tatoeëerder die pijn juist bewust opzoeken. Dat vind ik zo fascinerend aan tatoeage.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden