Review

Zonder kerktorens verliest Friesland zijn karakter. Testament van Huib Ebbinge.

Het is geen boek over kerktorens, zegt Huib Ebbinge, al heeft hij er 243 gefotografeerd. Evenmin over dorpsgezichten, ook al zijn er daarvan dus ook 243 vastgelegd. Zijn 'Hichtepunten fan it Fryske lân' (Hoogtepunten van het Friese land) gaat over ruimte. In drieënhalve kilo prachtige beelden laat hij zien dat je overal in Fryslân nog ruimte kan ervaren.

De Haarlemse vormgever (63), die zijn megawerk vandaag ten doop houdt bovenop de Achmea-toren in Leeuwarden (met 115 meter het hoogste punt van Friesland), haast zich om te zeggen dat hij geen 'mooi plaatjesboek' heeft willen maken. Als je kijkt naar Bozum en Wieuwerd in de sneeuw, Gaastmeer en Sandfirden opdoemend uit het water, Piaam en Dongjum uit de vette klei en Nijega uit de nevel, dan is het wel degelijk een wonderschoon fotoboek. Maar er zijn ook heel veel plaatsen, die ontbreken. Omdat de ruimte bebouwd is 'met van alles dat de beleving verstoort'.

Dat is het statement dat Ebbinge wil uitdragen: de plaatsen die er niet in staan, moeten zich dat aantrekken. “Die hebben er een puinhoop van gemaakt. Geen beleid gevoerd om de schoonheid van het platteland te behouden. Dat wil ik laten zien in dit boek. Niet met treurige foto's, met weggedrukte kerktorens, maar met foto's van Friesland zoals iedereen het wil zien. Zo mooi als het nog is. Wie het zo bekijkt, gaat er hopelijk anders mee om.“

Met zijn cameraoog reisde hij twee jaar lang alle Friese dorpen en steden langs. Eerst had hij het idee om aanlegsteigers te gaan fotograferen, voortgesproten uit zijn verwoede zeilpassie. Maar eenmaal aan de slag in de provincie, werd hij geraakt door de ruimte. “De enorme koepel waaronder je je bevindt, het landschap om je heen, die kleurige kappen van boerderijen die overal aanwezig zijn. En die koeien. Het gaf mij een euforische ervaring. Dat wilde ik vastleggen. Dat is misschien erg nostalgisch, maar dat kan me niks schelen. Ik wilde een document maken dat mensen een spiegel voorhoudt.“

Het duurde even voordat hij zich op de ruimte concentreerde. In het begin kroop hij te dicht naar de kerktorens toe. Dat gaf wel mooie plaatjes, maar daar ging het hem niet om. Iedere keer legde hij zichzelf de vraag voor: 'Krijg ik bij het zien van deze foto het Friese landschapsgevoel?' Uiteindelijk haalden 243 foto's de eindstreep. Voornamelijk dorpen; grote steden vielen af. Leeuwarden, Heerenveen, Joure - hij fotografeerde ze wel, maar ze konden toch geen goed doen in zijn ogen. Sneek en Drachten, daar is hij niet eens aan begonnen. “Bij die plaatsen is geen sprake meer van ruimte rond de kerktoren. Dat zijn geen hoogtepunten van Friesland.“

Inderdaad, kerktorens. 'In Friesland domineren de kerktorens nog het landschap als machtige bakens in een grote groene vlakte of verscholen tussen de bomen', schrijft 'ijskoning' Henk Kroes in een voorwoord. Ebbinge: “Elke kerktoren is een ijkpunt in het leven van mensen. Hun hele leven is gepland en gedacht rondom die toren. Dat is niet meer zo. Wie weet er nou dat er in de kerk van Bozum prachtige fresco's zitten of dat de kerk van Jorwerd zo oud is als Amsterdam en Rotterdam samen? Dat zie je niet aan het landschap en zeker niet aan de industrieterreinen. Maar je ervaart het wel aan de kerktoren.“ De kerktorens, citeert Ebbinge nog eens Henk Kroes, bepalen het beeld van dit landschap. 'Haal de kerktoren weg en de spanning is uit de foto verdwenen. Haal ze uit het landschap en Friesland verliest zijn karakter.' De zinnen zijn als een rode draad in 25 talen door het boek gespannen, de enige tekst bij de foto's.

Ebbinge is niet eens een Fries, hooguit derde generatie, met een Friese pake en beppe. Geboren in Twente woont hij al heel lang in Haarlem, waar hij 35 jaar als vormgever gewerkt heeft en zich sinds een paar jaar de vut gunt. “Want dat werken aan drie klussen tegelijk is allemaal wel leuk en aardig, maar je zit in een mallemolen van opdracht naar opdracht.“

Als hij over Friesland begint, berg je dan maar. Dan komt er een stortvloed van gevoelens los. Friesland, zucht hij - Fryslân klínkt niet uit zijn mond, daarvoor mist hij de juiste tongval - betekent passie voor hem. “Ik heb iets met Friesland. Friesland ontroert mij. Waar je ook staat, je voelt je een nietig wezen in een weids uitzicht. Als kind logeerde ik er bij mijn grootvader, later ging ik er heen om te zeilen - soms wel drie, vier keer per jaar. Dat zeilen komt er al heel lang niet meer van. Maar als ik dat weer zou kunnen doen, alleen in een bootje, dan zou ik volmaakt gelukkig zijn. Alleen het woord al. Achter die klank, 'Friesland', zit een wereld die mij emotioneert. 'Friesland' klinkt! 'Groningen' ook wel, en 'Limburg'. Maar 'Noord-Holland' geeft mij helemaal geen gevoel. Bij 'Friesland' gaan mijn tuindeuren hier in Haarlem haast als vanzelf open. Gek word je er van, zo mooi.“

Ebbinge heeft niets tegen Groningen, maar zou van die provincie geen boek met kerktorens kunnen maken. En al bood de mecenas van West-Friesland Dirk Scheringa hem een fortuin, hij zou er in Noord-Holland niet aan beginnen. Zijn 'Hoogtepunten' heeft hij uiteindelijk helemaal zelf bedacht en zelf gemaakt, ook zelf uitgegeven. “Omdat ik geen concessies wilde doen aan mijn stramien en niet wilde leuren langs uitgevers en subsidiegevers.“

Afgelopen twee jaar heeft Ebbinge 25000 km in zijn Mini door Friesland gereden, snuffelend op het platteland. Omwonenden vroegen hem wel wat hij deed. In het Fries, voor Ebbinge vaak onverstaanbaar. Als hij zei dat hij geen mooie foto van hun dorp kon maken, verdedigden zij zich: ze moesten toch leven? “Als je er zo tegen aankijkt, wordt het nooit beter. Dat is het probleem: ze zien het soms zelf niet.“

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden