Zonder Jeltsin had het nog erger kunnen zijn

De economische en politieke toestand waarin Rusland is nauwelijks beter dan negen jaar geleden toen Jeltsin aantrad. De verdiensten van de Russische presidenten liggen vooral in het feit dat hij erger heeft voorkomen.

Jeltsin leidde zijn land van de chaos en de hoop aan het eind van de jaren tachtig, tot de chaos en de desillusie aan het eind van de jaren negentig. Het had beter kunnen en moeten zijn, vinden zijn critici. Maar op enkele cruciale momenten heeft hij gezorgd dat het land niet is teruggezakt in dictatuur en geweld.

Boris Jeltsin trof een failliete boedel aan toen hij in 1991 aan de macht kwam. De economie was gestagneerd en met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie was voor het eerst in vijf eeuwen het imperialistische Rusland gekrompen. Voor de bevolking was Jeltsin de enige die de morele autoriteit èn de politieke vaardigheid had om het vastgelopen land naar westers model te hervormen.

Negen jaar later verkeert Rusland in een diepe crisis. Essentiële onderdelen van het staatsapparaat werken nauwelijks: het leger heeft sterk aan slagkracht ingeboet, ondanks verwoede pogingen het tegendeel te bewijzen in Tsjetsjenië; de politie is niet in staat de criminaliteit te bestrijden, de belastingen worden niet geïnd; het justitiële apparaat is ontoereikend en traag; de regio's weigeren steeds vaker samen te werken met het centrum (bijvoorbeeld bij het afstaan van belastingen) en gezondheidszorg en onderwijs kampen met een stuitend gebrek aan middelen. Corruptie floreert op alle niveaus van het bestuur.

De bevolking heeft er zwaar onder te lijden. De economie is in een decennium gekrompen met zo'n veertig procent. Alleen in 1997 en mogelijk ook vorig jaar was er een minimale groei. Minstens 30 miljoen van de 146 miljoen Russen verdient minder dan het officiële minimum van ongeveer zestig gulden per maand. Salarissen worden te laat of helemaal niet uitbetaald, en door de crisis van augustus 1998 is het leger werklozen verder gegroeid. De levensverwachting van de Russische man is onder Jeltsin met zes jaar gedaald, tot een niveau dat vergelijkbaar is met, bijvoorbeeld, Lesotho. De voedsel-, energie- en medicijnvoorziening hapert door geldgebrek, zo niet in Moskou dan toch zeker in de periferie. Een ding is pijnlijk duidelijk: de hervormingen hebben geen werkzame markt kunnen creëren.

Voor een deel zijn de problemen waarmee Jeltsin te kampen had het gevolg van wanbeleid tijdens het communisme. Maar Jeltsin heeft ook zelf op verscheidene punten gefaald.

In de eerste plaats heeft de wijze waarop de economische hervormingen zijn doorgevoerd desastreus uitgepakt. Terwijl in de slotjaren van het communisme al excessieve verrijking plaatshad, heeft de privatisering op sommige vlakken de zaak verergd. Steunend op Westers advies gaf Jeltsin begin jaren negentig een kleine groep jonge economen onder leiding van premier Jegor Gajdar de kans oliebedrijven en andere producenten van grondstoffen te privatiseren, evenals banken en 'kroonjuwelen' als Aeroflot. Die kwamen in handen van een kleine groep magnaten: mensen als Berezovski, Smolenski, Goessinski, Chodorkovski, Potanin, en Abramovitsj. Hun controle over industrie, media, en financiële sector is enorm. Volgens sommige schattingen beheersen zij meer dan vijftig procent van de nationale productie van Rusland.

Negen jaar Jeltsin heeft een schimmige vermenging van politiek en economie teweeg gebracht. De magnaten hebben grote invloed nagestreefd en gekregen in Moskou. Het zijn de regenten achter de troon, en volgens de vele complottheorieën de aanstichters van politieke machtswisselingen.

Absoluut hoogtepunt van manipulatie was de herverkiezing van Jeltsin in 1996. Zowel in Rusland als daarbuiten werd de kans reëel geacht dat de communist Zjoeganov het presidentschap zou grijpen, maar Jeltsin wist de kiesstrijd uiteindelijk te winnen na een volledig door de magnaten gefinancierde campagne en dankzij de steun van hun media. Hoewel de diepe economische crisis hun financiële slagkracht enigszins heeft uitgehold en hun status heeft verminderd, zijn de oligarchen nog steeds hoofdrolspelers. De timing van Jeltsins aftreden, zeggen sommige analisten, is ingegeven door hun wens een vertrouweling van de Jeltsin-clan te lanceren zodat hun belangen niet in gevaar komen.

Minder schimmig, maar minstens zo funest is de enorme staatsschuld die als een molensteen om Ruslands nek hangt. Uiteraard had Jeltsin een Sovjet-erfenis, van zo'n 200 miljard gulden aan buitenlandse schuld. Maar dat bedrag is in acht jaar tijd verdubbeld, doordat de veel te ruime overheidsuitgaven niet met belastingopbrengst maar met (buitenlandse) leningen en obligaties zijn gefinancierd. Ook het Internationaal Monetair Fonds heeft ruimhartig geleend aan Rusland (ongeveer 35 miljard gulden sinds 1992), in een poging herschikking van schulden mogelijk te maken en bepaalde hervormingen te financieren. Dat beleid is grotendeels mislukt.

De tweede zware hypotheek die Jeltsin nalaat, zijn de ernstige mankementen aan de Russische democratie. De absurd snelle klim naar de macht van Vladimir Poetin en de partij 'Eenheid' (die hem steunt) illustreert hoe de kring rond Jeltsin bereid en in staat is het politieke proces te manipuleren. Jeltsin koos voor deze weg in het begin van de jaren negentig, door zich niet achter een brede democratische beweging te scharen. Politiek kwam hem dat goed uit, omdat hij zo beter verschillende liberale groeperingen tegen elkaar kon uitspelen en afstand kon nemen van hun falende hervormingsbeleid. Maar in zijn permanente zoektocht naar zondebokken heeft hij stelselmatig politici in diskrediet gebracht en nieuwkomers afgebrand die hem niet volledig steunden.

De absurde consequentie daarvan is dat negen jaar na de explosie van de Sovjet-Unie, de (vernieuwde) Communistische Partij nog steeds de best georganiseerde partij van Rusland is. Er zijn centrumpartijen bijgekomen, bijvoorbeeld rond het duo Loezjkov-Primakov of rond premier Poetin, maar een gestructureerd politiek debat ontbreekt. De campagnes zijn inhoudloos en veelal gericht op besmeuren van de tegenstander. In het Westen belangrijke maatschappelijke groeperingen, zoals de milieubeweging, mensenrechtenorganisaties, of vakbonden spelen geen rol van betekenis.

Ook de constitutie van Rusland is ernstig aan herziening toe. Vormgegeven in 1993, toen Jeltsins tegenstanders in het parlement obstructie pleegden tegen zijn beleid, biedt de grondwet de president ongekend ruime bevoegdheden. Hij kan regeren per decreet. Jeltsin heeft die mogelijkheid ruim benut, ook voor zeer forse ingrepen, zoals het naar huis sturen van premier en regering. Dat heeft hem regelmatig in botsing gebracht met het parlement en een normaal democratisch debat verhinderd.

De grondwet geeft daarnaast de president het gezag over speciale elitetroepen, een vierduizend koppen tellende presidentiële staf en controle over de machtsministeries en de kernwapens. Jeltsin heeft die middelen niet tegen de eigen bevolking ingezet. Maar is niet zeker hoe een toekomstig staatshoofd ermee zal omgaan. Het niet tijdig inbouwen van garanties tegen machtsmisbruik is daarom een belangrijke strategische fout geweest, met mogelijk grote consequenties op de lange termijn.

Een aantal van Jeltsins daden heeft bovendien niet bijgedragen aan ontwikkeling van het democratisch bewustzijn. Wat voor redenen er in 1993 ook voor mochten zijn, een parlement met tanks aan flarden schieten verdient geen applaus. Dat geldt ook voor het op gang houden van de permanente carrousel van regeringsleiders, zonder tussenkomst van de kiezer. En het geldt zeker voor de invallen in Tsjetsjenië, die de suggestie wekken dat politieke conflicten met geweld kunnen worden opgelost. Het gevolg is zichtbaar: de huidige politiek biedt de Russische burger nauwelijks reden zijn betrokkenheid te tonen. Hij of zij mag kiezen, maar daarna rest de desillusie.

De crises in Irak (1998) en Kosovo (1999) lieten bovendien zien dat Rusland internationaal is gemarginaliseerd, hoewel uiteraard niet volledig te negeren - het mag dan een land in crisis zijn, het is wel een land met kernkoppen. Voor een deel is die statusvermindering een vrucht van de wijze waarop Jeltsin internationale politiek bedreef, gebaseerd op invallen en grote gebaren die onuitvoerbaar bleken. Zo kondigde Jeltsin in mei 1997 aan dat de kernkoppen van de Russische raketten zouden worden gehaald. Hij bedoelde dat ze niet langer op westerse doelen zouden worden gericht, improviseerde zijn woordvoerder. En in december van datzelfde jaar suggereerde Jeltsin dat het Russische wapenarsenaal drastisch zou worden gereduceerd. Om een dag later, tot verbijstering van de volledige Russische diplomatie, iets vergelijkbaars te opperen voor de conventionele strijdkrachten.

Dit alles wil niet zeggen dat er niets ten goede is veranderd. Rusland is onder Jeltsin schijnbaar onomkeerbaar veranderd. Misschien het meest belangrijk is de absolute gewenning aan vrijheid van meningsuiting. Welke crisis Rusland ook heeft doorgemaakt, zelfs de meest afzichtelijke als de kwestie-Tsjetsjenië, Jeltsin heeft nooit teruggegrepen op persbreidel, demonstratieverboden of het oppakken van dissidenten. Hoewel veel media in handen zijn van de magnaten is de veelheid aan gezichtspunten iets waaraan de Russen gewend zijn geraakt en wat ze zich niet snel zullen laten ontnemen.

Dat wordt nog eens versterkt door een opvallend wapenfeit van Jeltsin: hij heeft op een enkele uitzondering (Tsjetsjenië) na geen geweld gebruikt tegen de eigen bevolking en het Russische leger verhinderd die kant op te gaan. Hoezeer de hervormingen in Rusland ook zijn vastgelopen en hoezeer ook is teruggegrepen op oude strategieën, interne repressie was er daar niet bij.

Jeltsin heeft daarnaast de regio's de tijd gegeven om zich te profileren. Nadat Moskou decennia, zo niet eeuwen, als een absolute vorst Rusland heeft bestierd, is in Rusland nu een veel diffuser stelsel van machtsverhoudingen ontstaan. De Federatieraad is daarvan een goed voorbeeld. Deze 'Eerste Kamer', waarin de regionale gouverneurs zitten, was door Jeltsin in het leven geroepen om de macht van de Doema, de 'Tweede Kamer', in te perken. Hij kon namelijk in eerste instantie de regionale leiders benoemen. Maar met de komst van gekozen gouverneurs is het een veel volwaardig tegenspeler geworden van de president, die Jeltsin de afgelopen jaren enkele keren behoorlijk heeft dwarsgezeten.

Uiteraard zijn in sommige regio's lokale potentaten aan de macht gekomen - bijvoorbeeld Iljoemzjinov in 'schaakland' Kalmukkië - maar op langere termijn is de decentralisatie de enige manier om lokale democratie te laten wortelen.

Ook in economisch opzicht, hoe desastreus ook de resultaten zijn, verdient Jeltsin enig krediet. Terwijl hij geregeld regeringen naar huis stuurde, heeft hij niemand de kans gegeven de economische hervormingen terug te draaien. Hij handhaafde, ongetwijfeld op aanraden van zijn vertrouwelingen - die fors hebben geprofiteerd - zijn steun aan privatiseren en marktdenken. Slechts binnen dat kader mocht zijn premier het beleid bepalen, ook de door communisten gesteunde Jevgeni Primakov.

Toen Jeltsin in 1991 de Sovjet-Unie opblies, begon hij zonmder een duidelijke visie aan de modernisering van Rusland. Dat heeft enorme problemen opgeleverd. Maar Jeltsin heeft Rusland bijeengehouden en zichzelf niet willen verrijken - hij heeft hoogstens enkele mensen in zijn omgeving de kans gegeven zichzelf te verrijken. En hij heeft misschien te weinig hervormingen doorgevoerd, maar op enkele cruciale momenten voorkomen dat Rusland terug zou glijden naar het autoritaire centralisme dat het land lang heeft gekenmerkt. Al doende, en al improviserend, heeft hij Rusland de kans gegeven te veranderen, en het - hopelijk - voldoende tijd verschaft voor de ontwikkeling van een burgermaatschappij.

Jeltsins grootste verdienste ligt misschien wel in zijn eigen opvolging. Ook al hebben de president en zijn omgeving zelf bepaald wie het moet worden - Poetin is de uitgesproken favoriet - de bevolking krijgt de kans zich erover uit te spreken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden