Zonder held geen geld

De Amerikaanse ruimtevaartdienst Nasa is sinds zijn oprichting vooral een politiek in strument geweest. Eerst moest de communistische vijand verslagen worden in de ruimte-race naar de maan, nu draagt de dienst bij aan het Amerikaanse militaire overwicht. Toch kan de dienst alleen overleven als de mens centraal blijft staan in de ontdekking van de ruimte. Want zonder held, geen geld.

'De mensheid wordt de duisternis voorbij onze wereld ingeleid door de inspiratie van ontdekkingen en het verlangen te begrijpen. Onze ruimtereis gaat door'', verklaarde de Amerikaanse president George Bush theatraal nadat het ruimteveer Columbia zaterdag was ontploft. Een dag later voegde hij de daad bij het woord door het budget voor Nasa omhoog te schroeven met 470 miljoen dollar. Het jaarbudget bedraagt volgend jaar zo'n 15,5 miljard dollar, ongeveer het totale overheidsbudget van landen als Tsjechië en Hongarije.

Met zijn toespraak en de budgetverhoging drukte Bush 'twijfels' de kop in die de Amerikaanse media ontdekten aan het nut van het pompen van vele miljarden dollars in bijna routineuze vluchten rond de aarde. Maar harde citaten van politici konden de media niet optekenen: critici van het ruimteproject passen wel op zich te roeren nu de natie aangegrepen is en bezuinigingen in het verleden worden genoemd als oorzaak voor het ongeluk.

Er was dan ook eigenlijk maar één cijfer dat ertoe deed na het ongeluk van zaterdag: 82 procent van de Amerikanen staat volgens een opiniepeiling van afgelopen weekeinde achter voortgang van bemande vluchten naar de ruimte. Daarmee was het pleit in feite al beslecht: de regering kijkt graag naar de publieke opinie, leden van het Amerikaanse Congres kijken graag naar de verdeling van de koek. Het kleine procent van het overheidsbudget dat Nasa voor zijn rekening neemt, wordt daarmee onderdeel van het politieke spel dat op het Capitool gespeeld wordt.

Nasa springt daar dankbaar op in. De dienst schuift dicht tegen de politiek aan, ook letterlijk, met kantoren in de National Mall van Washington, vlakbij de gangen van de macht en met honderden pr-mensen en lobbyisten op de loonlijst.

,,De politiek steunt Nasa om twee redenen'', zegt dr. Alex de Koter, een sterrenkundige van de Universiteit van Amsterdam die van 1993 tot 1997 voor Nasa werkte. ,,Ten eerste brengen de Nasa-instituten werkgelegenheid en grote investeringen met zich mee. De instituten zijn niet voor niets over verschillende staten verspreid: onder meer Texas, Florida, Californië en Maryland. De senatoren en afgevaardigden van die staten lobbyen voor Nasa in het Congres. En Nasa besteedt veel werk uit aan allerlei privé-bedrijven als vliegtuigbouwers, electronicaconcerns, computerfabrikanten. Die bedrijven lobbyen op hun beurt weer bij congresleden.''

,,De tweede reden is prestige'', vervolgt De Koter. ,,De Amerikaanse politici kunnen de wetenschappelijke opbrengst van ruimtevluchten veelal geen zier schelen, maar de nationale grandeur des te meer. En ook de kiezers vinden dat belangrijk. Amerikanen laten graag zien dat ze de beste zijn. En dat mag best wat kosten.''

Het nationale prestige was ook de voornaamste drijfveer achter het grootste wapenfeit van de Amerikaanse ruimtevaart: de eerste maanlanding. In 1961 verklaarde de net aangetreden president John Kennedy voor het Congres dat hij vastbesloten was de Sovjet-Unie 'in te halen en voorbij te streven in de ruimterace'.

De communistische gigant lag daarin ver op de Verenigde Staten voor. Een maand voor Kennedy's toespraak was de Rus Joeri Gagarin namelijk de eerste mens die ooit in de ruimte was geweest, toen hij in een satelliet een rondje boven de aardbol vloog. De Amerikanen richtten hun ogen op de volgende grens: het betreden van de maan. Het Nasa-budget rees snel tot bijna vijf procent van de overheidsuitgaven en in 1969 kon Neil Armstrong de Amerikaanse vlag in het maanstof planten.

Naast de politieke is ook de militaire component altijd in het werk van Nasa aanwezig geweest. De dienst was een voortzetting van het Amerikaanse raketprogramma, dat na 1945 was opgezet door Wernher von Braun, de Duitse ingenieur die voor het Derde Rijk de V-2 raketbommen had vervaardigd. Het gekopieerde V-2-programma had de VS een goede start gegeven, maar in 1957 kraaide de communistische wereld victorie: de Sovjet-Unie stuurde de eerste satelliet van de wereld, de Spoetnik, in een baan rond de aarde.

Nadat verschillende, elkaar beconcurrerende onderdelen van de Amerikaanse strijdmacht mislukte pogingen deden tot eenzelfde lancering, werden de ruimtevaartprogramma's in 1958 samengevoegd tot Nasa (National Aeronautics and Space Administration), een civiele organisatie voor onderzoek en ontdekking van de ruimte.

Na de geslaagde maanlanding daalde de politieke interesse in het werk van Nasa en het budget daalde in de jaren zeventig drastisch. De dienst zette zijn grootse ambities op sterk water, en legt zich sindsdien vooral toe op wetenschappelijk onderzoek en missies met praktisch nut, zoals het lanceren van communicatie- en weersatellieten.

Die satellieten bleken van grote militaire waarde te zijn. Eerst in de Star Wars-plannen van Ronald Reagan, die in de jaren tachtig hardop droomde van bewapende satellieten die permanent in de ruimte zouden hangen en de VS zouden beschermen tegen nucleaire wapens van de Sovjet-Unie. Dat bleek een onmogelijk project, maar de militaire waarde van satellieten nam sindsdien wel voortdurend toe. Nu staan satellieten centraal in de Amerikaanse manier van oorlogvoeren, waarbij legeronderdelen met elkaar communiceren via satelliet en foto's uit de ruimte de tactiek bepalen.

Het werk van Nasa bleef daarmee militair zeer relevant, al is het een civiele dienst. De Koter: ,,Nederlandse wetenschappers willen zich absoluut niet associëren met defensie, maar in de VS is dat helemaal niet iets om je voor te schamen. Het ministerie van defensie gebruikt de Nasa-faciliteiten en stuurt eigen Space Shuttle-missies de ruimte in. Die komen niet op televisie en krijgen geen media-aandacht. Maar er wordt verder niet geheimzinnig over gedaan.''

Het militaire, politieke en wetenschappelijke nut van Nasa en het enthousiasme van de bevolking voor ruimtereizen beschermen de dienst tegen verdwijning. Want die opbrengsten komen tegen een buitengewoon hoge prijs, en dat geld kan volgens critici beter direct in wetenschap of het leger worden gestopt. Sinds de jaren zeventig staat het budget van Nasa dan ook onder druk. 'Sneller, beter, goedkoper', heette het programma waaraan de regeringen van George Bush sr. en Bill Clinton Nasa in de jaren negentig onderwierpen. Professionele managers vervingen de ingenieurs, de uitgaven werden gestroomlijnd, de activiteiten van de 24 000 werknemers 'gerationaliseerd'. Het budget bleef hangen rond de 14 miljard dollar en groeide niet mee met de inflatie. Gekeken naar koopkracht ging het budget van Nasa daarom ongeveer een derde achteruit.

,,Er lijkt me wel verband liggen tussen het krappe budget en kleine dingen die fout gaan'', meent De Koter, en veel Nasa-werknemers zeggen hetzelfde nu de Columbia met zeven nationale helden in de hemel van Texas uiteenspatte. In tegenstelling tot fouten in de afgelopen jaren roepen politici en de publieke opinie nu niet om minder, maar om méér geld voor de Nasa. Dat was wel eens anders na enkele flaters die de Nasa de afgelopen jaren sloeg. In 1999 sloeg bijvoorbeeld een onbemand landingsvoertuig te pletter op Mars omdat de Nasa-ingenieurs inches niet hadden omgerekend naar centimeters. Maar bij het ongeluk van afgelopen zaterdag zijn mensenlevens verloren gegaan. En die staan centraal in de bereidheid van de Amerikaan om ruimtereizen te dulden en de portemonnee te trekken.

Als er geen mensen in het verhaal voorkomen die heroïsche daden verrichten, is de Nasa ten dode opgeschreven, legt Eric Spina, een ingenieur van de Amerikaanse Syracuse Universiteit, uit in de krant Boston Globe. De wetenschappelijke bijdrage van astronauten aan onderzoek in de ruimte beperkt zich vaak tot het aan- en uitzetten van meetmachines. Hoewel robots dat evengoed of beter kunnen dan astronauten, is 'het toevoegen van mensen aan het proces een politieke noodzaak', volgens Spina. ,,Als je de belastingbetaler niet kunt fascineren, kom je niet op de prioriteitenlijst'', stelt hij. ,,Het is cynisch, maar zo werkt het.''

En zo werkt het ook bij de keuze van missies die Nasa onderneemt: zoeken naar ander leven op nabije planeten, bijvoorbeeld. Het publiek is gefascineerd, de president spreekt van wonderlijke ontdekkingen die ons wachten, de Amerikaanse vlag gaat mee als bewijs van nationale grootheid, de congresleden verwelkomen de Nasa-orders in hun staat. De Nasa levert simpelweg de belangrijkste ingrediënten voor de politiek: nationale trots en investeringen. En de wetenschap lift dankbaar mee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden