Zonder consensuskun je niet spotten

Wat kunnen denkers zeggen over het nieuws, over wat krantenlezers schokt of juist koud laat? Tweewekelijks laten wijsgeren uit Trouws Filosofisch Elftal hun gedachten erover gaan. Vandaag: De commotie over de Deense karikaturen. Moeten we stoppen met spotprenten maken over Mohammed?

’We moeten mensen niet verbieden spotprenten te maken van Mohammed”, zegt Huib Schwab, filosoof te Amsterdam en te Catalonië (Spanje). „Er is vrijheid van meningsuiting. Aan dat principe houden wij vast. Vervolgens kun je wel de vraag stellen: hoe gaan we daar op een verantwoorde wijze mee om? Je mag in een vol theater gebruik maken van de vrijheid van meningsuiting en ’brand’ roepen, maar de vraag is of dat verstandig is. Tegelijkertijd moeten we ook vasthouden aan het principe van niet-discriminatie. Als krant publiceer je geen nazi-karikaturen over Joden. Zo moet je ook niet alle moslims als terroristen afschilderen. Dan maak je het gesprek met moslims onmogelijk.”

Paul Cliteur, hoogleraar encyclopedie van de rechtswetenschappen te Leiden: „Wie wil een wereldwijd conflict over een cartoon? Of een roman of een film? Niemand. Maar met het voornemen geen kwetsende cartoons meer te maken, is de zaak niet afgedaan. Regeringen in westerse democratieën kunnen de media namelijk niet zo makkelijk beheersen. Zelfs wanneer een wet het moeilijker maakt godsdienstige voorstellingen te bekritiseren – zoals de regering Blair in Engeland heeft geprobeerd – zal die wet worden getoetst door het Europese Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg. Daar zal zo’n wet waarschijnlijk sneuvelen wegens strijdigheid met de vrijheid van meningsuiting én die van godsdienst: de mogelijkheid van godsdienstkritiek is namelijk onderdeel van de godsdienst-vrijheid. Het zal dus moeten gaan om het bevorderen van een soort informele conventie die met zich meebrengt dat tekenaars, filmmakers en romanschrijvers omzichtiger omgaan met godsdienstige figuren. Ook dat is nog niet zo eenvoudig, want hoe stel je vast wat kwetsend is? Was het te voorspellen dat Rusdie’s boek ’De Duivelsverzen’ zo’n impact zou hebben?”

Schwab: „Spot veronderstelt enige consensus, een consensus die nu ontbreekt tussen de westerse en de islamitische wereld. Eerst is het daarom onze taak om tot een gemeenschappelijk discours te komen om uit te vinden welke waarden we delen. Dat doel bereik je niet door alle moslims over een kam te scheren, door de profeet Mohammed met terrorisme te associëren. Dan voelt ook de gematigde moslim zich beledigd. Nee, je moet heel behoedzaam opereren om tot een zinvolle uitwisseling van argumenten te komen. Er zijn gemeenschappelijke uitgangspunten voor zo’n gesprek. We delen een planeet en een toekomst. In een kleine wereld met atoomwapens is er maar één alternatief: praten tot je erbij neervalt.”

Cliteur: „Soms moet je de wens om een ander niet te kwetsen afwegen tegen andere belangen. Darwin wilde niet kwetsen en stelde publicatie van ’The Origin of Species’ heel lang uit. Uiteindelijk publiceerde hij zijn theorie omdat de vooruitgang van de wetenschap voor hem nóg belangrijker was. Naar mijn smaak wordt veel te snel gedacht dat iemand die zich kritisch over godsdienst uitlaat, dit wel zal doen omdat hij gelovigen ’zinloos wil kwetsen’ of uit lust om te generaliseren of stigmatiseren. Atheïsten en vrijdenkers als Michel Onfray, Friedrich Nietzsche, en ja, ook Theo van Gogh en Salman Rushdie hebben de indruk gehad dat zij iets moesten opschrijven dat mensen over het hoofd dreigden te zien.”

Schwab: „Daar moeten we dan wel het doel bij in het hoofd houden. Woedende massa’s die in Engeland, Syrië en Indonesië protesteren tegen spotprenten in een Deense krant, laten zien dat we op wereldniveau moeten nadenken over het creëren van een nieuwe consensus.”

Cliteur: „Spot en satire zijn niet zo belangrijk als wetenschappelijke ontdekkingen. Maar ze verdienen wel een zekere bescherming. Spot, humor en satire hebben een functie in het bekritiseren van maatschappelijke en politieke misstanden.

Is daaraan een grens? Jawel, maar de vraag is of die grens bereikt was met de tekeningen in Jyllands Posten. Bovendien gaat het niet alleen om deze tekeningen. In de islamitische wereld ontstaat commotie over romans (Rushdie), films (’Submission’), toneelstukken (’Aïsja’), schriftkritiek (Nasr Abu Zayd), onderwijs in de evolutietheorie (VU), ja eigenlijk over alles wat een andere dan de orthodoxe visie op de islam behelst. Ik deel Schwabs ’praten tot je erbij neervalt’, maar helaas is dat vaak ontaard in ’niets zeggen’ of ’niet filmmaken’ of ’niet tekenen’. Wat ’de dialoog zoeken’ heet, blijkt maar al te vaak een eufemisme voor zwijgen en de andere kant op kijken. Wat de zaak overigens moeilijk maakt, is de dreiging met geweld. Galileo boog daarvoor. Bruno, More en Socrates niet.”

Schwab: „Met praten tot je erbij neervalt, bedoel ik geen vrijblijvend gesprek, maar een gemeenschappelijke zoektocht naar wat ons bindt. Het gaat om een open gesprek, waarin de mogelijkheid vervat moet zijn dat ook de ánder gelijk kan hebben.”

Cliteur: „Ik raad een concreet individu aan de weg van Galileo te gaan, in het bijzonder – ja, dat geef ik toe – wanneer het om iemand gaat die mij lief is. Maar ik hoop dat de westerse cultuur als geheel, binnen de grenzen van het mogelijke, strategieën zal weten te verzinnen om de vrijheid in stand te houden en de kritiek te sauveren die nodig is om orthodoxe godsdienstige voorstellingen te laten evolueren tot vrijzinnige.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden