Zonder berouw op vrije voeten

Twee voormalige terroristen van de RAF hopen binnenkort de gevangenis te kunnen verlaten. Veel Duitsers protesteren. Ze eisen op zijn minst berouw.

Alles duidt erop dat de terroriste Brigitte Mohnhaupt eind maart haar cel in de vrouwengevangenis in het Beierse Aichach voorgoed zal verlaten. De vrouw die van 1977 tot 1982 de Rote Armee Fraktion leidde, heeft dan vierentwintig jaar vastgezeten.

Mohnhaupt was veroordeeld tot vijf keer levenslang plus vijftien jaar. Maar net als in veel andere landen is in Duitsland levenslang niet daadwerkelijk levenslang. Het Duitse recht zegt dat iedere misdadiger een kans moet krijgen ’weer in vrijheid te geraken’. Vorig jaar bepaalde de rechter dat voor Mohnhaupt vierentwintig jaar de ’minimale straftijd’ was.

De kans dat ook haar handlanger Christian Klar spoedig vrijkomt is een stuk geringer. Hij kreeg dezelfde straf als Mohnhaupt, zit eveneens al vierentwintig jaar vast, maar de rechter stelde zijn minimale straftijd vast op zesentwintig jaar. Klar kan niet zoals Mohnhaupt een beroep doen op het gangbare recht. Hij heeft daarom bij bondspresident Horst Köhler een verzoek tot gratie ingediend. Köhler beslist deze maand over het verzoek.

Veel Duitsers lijken dezer dagen het recht van levenslang gestraften op voortijdige vrijlating niet serieus te nemen. De roep om Mohnhaupt en Klar hun vrijheid te onthouden is sterk. Bij opiniepeilingen geven twee van de drie ondervraagden aan dat ze vast moeten blijven zitten. Politici uit conservatieve hoek leveren de pers krachtige citaten die hun onverbiddelijkheid tegenover elke vorm van terrorisme moeten bewijzen. „Er is geen genade voor wie genadeloos gemoord heeft om onze democratie te vernietigen”, liet de fractievoorzitter van de christen-democraten optekenen.

Ook nabestaanden van slachtoffers dringen erop aan Mohnhaupt en Klar niet vrij te laten. De weduwe van het beroemdste slachtoffer, Waltrude Schleyer, gruwt bij de gedachte dat ’de moordenaar van mijn man’ vrijkomt. De voorzitter van de politievakbond liet uit naam van de negen door de RAF vermoorde agenten weten dat de daders in de gevangenis moeten blijven.

Critici willen hooguit met vrijlating instemmen als aan verschillende voorwaarden is voldaan. Ze verlangen bijvoorbeeld dat de gedetineerden op een geloofwaardige manier berouw tonen. Dat lijkt bij Mohnhaupt en Klar niet of nauwelijks het geval te zijn.

Van Mohnhaupt zijn geen uitlatingen bekend die op berouw duiden. Christian Klar schreef in een eerder verzoek om gratie aan de toenmalige bondspresident Johannes Rau: „Vanzelfsprekend moet ik erkennen schuldig te zijn. Ik heb begrip voor de gevoelens van de slachtoffers en heb spijt over het leed dat hun is aangedaan.”

Velen vinden dat niet geloofwaardig klinken. Zij verlangen daarom ook dat de voormalige terroristen zich uitdrukkelijk bij de nabestaanden verontschuldigen. Daar ziet het bij Mohnhaupt en Klar echter niet naar uit. Het gebeurt uiterst zelden dat terroristen tijdens of na hun gevangenschap een gebaar naar de slachtoffers of hun nabestaanden maken.

Een uitzondering is ex-terrorist Knut Folkerts. Hij heeft meerdere keren de nabestaanden zijn spijt betuigd over de moord in Utrecht op politieman Arie Kranenburg. „Ik wilde me al tijdens het proces in Utrecht tot de nabestaanden richten”, zei hij vorig jaar tegen het weekblad Der Spiegel. „Maar toen ik in de kelder van het gerechtsgebouw door een dozijn Hollandse agenten was geslagen, mishandeld en vernederd, besloot ik het niet te doen.”

Een derde voorwaarde die sommigen stellen, is dat de voormalige RAF-leden inzicht in hun daden tonen. Veel ex-terroristen hebben tijdens of na hun gevangenschap rekenschap over hun daden afgelegd. Vaak ging dat in nogal onpersoonlijke termen. Ze droegen historische omstandigheden als verklaring aan, zoals de oorlog in Vietnam, de autoritaire staat, de kapitalistische uitbuiting. Klar heeft zich al zes jaar geleden in een televisie-interview in dergelijke bewoordingen uitgelaten. Van Mohnhaupt zijn zulke verklaringen niet bekend.

Michael Buback, zoon van de door de RAF vermoorde procureur-generaal Siegfried Buback, stelt als voorwaarde dat Mohnhaupt en Klar eindelijk zeggen wie zijn vader heeft doodgeschoten. Mohnhaupt en Klar waren beiden bij de moord betrokken, maar het is onbekend welk lid van het RAF-commando de trekker heeft overgehaald. „Als ik dat weet kan ik het gebeuren beter verwerken en er een streep onder zetten”, liet Manfred Buback weten.

Voor de rechter tellen dit soort voorwaarden niet. Berouw komt in het wetboek niet voor. Het enige wat de wet vraagt, is of de vrijlating een ’veiligheidsrisico’ met zich meebrengt. Deskundigen hebben verzekerd dat Mohnhaupt noch Klar een gevaar voor de samenleving vormt. Over Mohnhaupt, die de gevangenis al negen keer onder begeleiding heeft verlaten, beweert haar gevangenisdirecteur: „Ze zal geen mensen meer doden.”

Dat bevestigen ook historici en andere kenners die zich over de kwestie hebben uitgelaten. Vrijwel zonder uitzondering pleiten zij voor de vrijlating van de twee ex-terroristen. Zij wijzen erop dat terugval in het terrorisme is uitgesloten omdat de RAF zichzelf in 1998 heeft opgeheven en er geen vergelijkbare organisaties meer bestaan. Gerd Koenen, een specialist in het linkse radicalisme in Duitsland, schreef vorige week in Der Spiegel dat het hier om ’ideologische daders’ gaat en die handelen alleen ’in een groep en in een bepaalde politiek-wereldbeschouwelijke context’.

Wanneer Mohnhaupt en Klar worden vrijgelaten blijven er nog twee RAF-leden in de gevangenis achter. Dat zijn Eva Haule en Birgit Hogefeld. Haule kan op grond van dezelfde regeling als Mohnhaupt eind dit jaar vrijkomen.

Hogefeld, spil van de zogeheten ’derde generatie’ van de RAF, moet nog vele jaren uitzitten. Maar omdat zij al tijdens haar proces berouw toonde, zich bij slachtoffers en nabestaanden verontschuldigde en het terrorisme afzwoer, zou ze wel eens eerder kunnen worden vrijgelaten. Misschien al vóór ze het boek waar ze aan werkt af heeft. De voorbeeldige gedetineerde schrijft een studie over het late werk van de achttiende-eeuwse dichter Lessing.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden