Zonder behandeling liever dood

De Belgische zedendelinquent Frank van den Bleeken wil de rest van zijn leven doorbrengen in een Nederlandse tbs-kliniek. Als dat niet lukt, wil hij euthanasie. De kwestie roept in België grote morele vragen op. Op 4 februari wordt zijn proces voortgezet voor het Brusselse Hof van beroep.

Ik zit hier maar te wachten, ik kan evengoed een bloempot zijn." Dat zegt Frank van den Bleeken in een reportage van het Vlaamse actualiteitenprogramma Panorama. Hij zit al bijna dertig jaar in de gevangenis voor verkrachting en moord. Drie jaar geleden vroeg hij als eerste gedetineerde in Vlaanderen euthanasie aan omdat hij ondraaglijk zou lijden onder zijn uitzichtloze situatie in de gevangenis waar hij niet behandeld kan worden.

Van den Bleeken lijdt aan zware persoonlijkheidsstoornis. Zijn arts wil het euthanasieverzoek wel inwilligen, maar niet voordat alle behandelmogelijkheden zijn uitgeprobeerd. Van den Bleeken heeft daarom overplaatsing aangevraagd naar een psychiatrische kliniek in Nederland, waar wel behandeling mogelijk is. In België is dat niet het geval: het land schiet ernstig tekort in het behandelen van hun 'geïnterneerden', stelt het Europese Hof voor de Rechten van de Mens.

Overplaatsing naar een Nederlandse tbs-kliniek lijkt een eenvoudige oplossing voor het probleem, maar de wet schrijft voor dat alleen veroordeelden uit eigen land in aanmerking komen voor opname. Van den Bleeken hoopt dat de Vlaamse minister van justitie een uitzondering voor hem wil maken en met Nederland in discussie gaat over een oplossing. De Belgische overheid weet zich geen raad met het overplaatsingsverzoek en is inmiddels al jaren verwikkeld in een slepende rechtszaak met de gedetineerde.

De 'oplossingen' voor Van den Bleekens situatie liggen dan ook zeer gevoelig. Euthanasie of overplaatsing naar Nederland: beide opties kunnen grote gevolgen hebben. Bij overplaatsing wordt de deur voor buitenlandse delinquenten opengezet. En als het euthanasieverzoek wordt ingewilligd biedt dit in de toekomst wellicht ook een uitweg voor andere gevangenen. De kwestie heeft in België tot felle discussie onder juristen en medici geleid. Mag een land een psychisch gestoorde gevangene een behandeling onthouden, met de dood tot gevolg?

Volgens Theo Boer, hoogleraar ethiek aan de Protestantse Theologische Universiteit, is dat uit den boze. "Ik vind het een fascinerende casus. Dit is een ongelooflijk falen van het Belgische systeem. Deze man wenst geen cel op Ibiza met een eigen butler. Hij wil gewoon behandeld worden voor zijn psychische stoornis. Beide oplossingen zijn draconisch: de Nederlandse route is juridisch onmogelijk, en euthanasie is in dit geval moreel verwerpelijk. Euthanasie is pas een optie als het lijden niet alleen ondraaglijk is, maar ook uitzichtloos. Dat laatste is niet het geval, want met een behandeling zou er uitzicht zijn op verbetering."

Ook Anne Ruth Mackor vindt de zaak 'verbijsterend'. Ze is rechtsfilosofe aan de Rijksuniversiteit Groningen en lid van de Regionale Toetsingscommissie Euthanasie. "Deze man zit in een patstelling. Ik vraag me af of België hem medische zorg mag onthouden. Als hij kanker zou hebben moet hij toch ook naar het ziekenhuis, in het kader van reguliere zorg? Ik vind het erg wonderlijk dat dit in een westers land als België gebeurt."

Volgens Theo Boer moeten de Belgen in deze zaak zelf oplossen. "Het is een affront voor de Belgische overheid als deze man wordt overgeplaatst. De grote vraag is: waarom kan er aan zijn leven geen hoop gegeven worden? De vrijheidsberoving is erg genoeg."

Bilateraaltje
Toch is er wel een oplossing denkbaar, stelt Wiene van Hattum. Ze is docent strafrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen en voorzitter van Forum Levenslang, een stichting die zich inzet voor levenslang veroordeelden. Volgens haar zou er een 'bilateraaltje' gesloten kunnen worden tussen Nederland en België, een verdrag waarin speciale afspraken worden gemaakt. Van den Bleeken komt dan naar een Nederlandse inrichting. Maar ze keurt overplaatsing alleen goed als België daar een fors bedrag tegenover wil stellen.

"De Pompestichting (de kliniek waar Van den Bleeken naartoe wil, red.) is een dure voorziening. Maar op die manier laat België in ieder geval zien dat het bereid is om te investeren in deze gevangene." De andere optie, euthanasie, is volgens Van Hattum onaanvaardbaar. "Dan kun je net zo goed de doodstraf invoeren." Toch is de kans op overplaatsing volgens de universitair docent minimaal. "Nederland heeft geen verantwoordelijkheid in deze kwestie. Wij gaan hier toch ook geen Chinese doodstraf ten uitvoer leggen? Ik vind het heel vriendelijk dat een Nederlandse kliniek deze man op wil nemen (zie kader, red.), maar die beslissing is niet aan de behandelaars."

Nederlandse tbs
Hoewel de beslissing bij de rechter ligt, heeft de tbs-kliniek van de Pompestichting in het Brabantse plaatsje Zeeland laten weten dat Frank van den Bleeken welkom is op hun longstay-afdeling. Peter Braun is psycholoog en clustermanager van de kliniek. "Ik heb Frank opgezocht in de gevangenis in Turnhout nadat ik door de psychiater van zijn inrichting was benaderd. Wij zijn bereid en in staat om deze man op te vangen. Sterker nog: we hebben in Nederland een capaciteitsoverschot en gaan binnenkort twee tbs-klinieken sluiten. België zou makkelijk een van die klinieken kunnen huren, maar dat is blijkbaar gezichtsverlies. Het is heel schrijnend hoe deze knoop langzamerhand wordt aangetrokken - ik ben bang dat het uiteindelijk toch uitdraait op euthanasie."

Op weg naar zijn werk rijdt Braun iedere dag langs het bordje 'Turnhout', de plaats waar Frank vastzit. "Telkens denk ik: daar zit iemand te wachten op zijn dood. Het is te zot voor woorden. De afstand tussen Turnhout en de Nederlandse grens is kleiner dan die van mij naar mijn werk."

Het Proces
De zaak Van den Bleeken doet psycholoog Braun denken aan een omgekeerde versie van 'Het Proces'. In dit beroemde verhaal van Franz Kafka wordt de hoofdpersoon na een slepend proces om onduidelijke redenen ter dood veroordeeld. In dit geval is het een schuldige die om euthanasie vraagt, maar zijn verzoek blijft tot dusver een roep in de woestijn. Frank Van den Bleeken wacht intussen al drie jaar op een beslissing. Zijn proces wordt dinsdag 4 februari voortgezet voor het Brusselse Hof van beroep. Maar volgens Laurent Sempot, woordvoerder van justitie in Vlaanderen, is het eind nog niet in zicht. "Een concrete uitspraak is mogelijk, maar lijkt mij, gezien het dossier, vrij onwaarschijnlijk."

Theo Boer vindt het belangrijk dat over deze kwestie ook in Nederland discussie ontstaat. "We hebben hier vergelijkbare gevallen. Mensen die in een verpleeghuis zitten en ondraaglijk lijden omdat de situatie niet goed is. Soms wordt dan toch besloten hun verzoek tot euthanasie in te willigen. Maar een samenleving die in dit soort gevallen euthanasie geeft aan burgers, blijft in gebreke."

Falende behandeling geïnterneerden in België
De Belgische gevangenissen zijn overvol en de behandeling van geïnterneerden schiet ernstig tekort. Het Europese Hof voor de Rechten van de Mens heeft België al meerdere malen veroordeeld voor haar falende gevangeniswezen, maar tot dusver is de situatie nauwelijks verbeterd. Veel veroordeelden met een psychische stoornis zitten niet in een psychiatrische instelling, maar in de gevangenis waar ze nauwelijks therapie krijgen. Bij Van den Bleeken is dat ook het geval: na een half jaar in een psychiatrisch ziekenhuis kwam hij terecht in de gevangenis van Turnhout, waar één psychiater meer dan 200 delinquenten behandelt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden