Column

Zonder Amerika kan de democratie niet

De politicoloog Jan Willem Sap stelde in 2000 in een gesprek met deze krant voor Koninginnedag te vervangen door een Onafhankelijkheidsdag op 26 juli, de dag waarop de jonge Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in 1581 in het Plakkaat van Verlatinghe de Spaanse koning afzwoer. Beeld anp
De politicoloog Jan Willem Sap stelde in 2000 in een gesprek met deze krant voor Koninginnedag te vervangen door een Onafhankelijkheidsdag op 26 juli, de dag waarop de jonge Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in 1581 in het Plakkaat van Verlatinghe de Spaanse koning afzwoer.Beeld anp

Deze column verschijnt in de krant van 4 juli, de dag waarop de Amerikanen zich in 1776 onafhankelijk verklaarden. Zij stichtten niet alleen een nieuwe natie, maar ook de eerste moderne democratie, een staatsvorm die de ideeën van vrijheid en gelijkheid poogt te verwerkelijken. Sinds Europa zich moeizaam van crisis naar crisis beweegt, heb ik mij meer dan eens afgevraagd of de democratie nog lang zou standhouden zonder de machtige schutspatroon Amerika.

Het democratische ethos lijkt in de Oude Wereld, kijkend naar de opkomst van rivaliserende ideologieën in de vorige eeuw, minder sterk dan aan de overzijde van de oceaan. Nederland is in zoverre een uitzondering dat ook onze natie is ontstaan uit een vrijheidsstrijd tegen een kolonisator. De historicus Huizinga zag daarin een beslissend element. 'De meeste staten in Europa hebben hun vorming te danken aan het beginsel van heerschappij. Maar vrijheid, hoe eng ook verstaan, is van onze natie de gist geweest', schreef hij in 1935 in een essay over onze volksaard.

Des te verbazingwekkender is het misschien dat Nederland geen Onafhankelijkheidsdag kent. In de loop der jaren zijn er genoeg suggesties gedaan, maar die hebben in de politiek nauwelijks weerklank gevonden. De koopman is bang dat het centen kost, de dominee heeft alleen oog voor de eigen kudde; daar komt het op neer. De politicoloog Jan Willem Sap stelde in 2000 in een gesprek met deze krant voor Koninginnedag te vervangen door een Onafhankelijkheidsdag op 26 juli, de dag waarop de jonge Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in 1581 in het Plakkaat van Verlatinghe de Spaanse koning afzwoer.

IJzig stil
Sap vond dat de Koninginnedag stijl en beschaving mist en weinig aanknopingspunten biedt om, vooral op scholen, te vertellen over de strijd voor vrijheid van geweten en godsdienst, het belang van mensenrechten en het recht van burgers in verzet te komen tegen een overheid die niet het welzijn van het volk dient. 'De boodschap die je daarmee overbrengt aan kinderen en immigranten is: blij dat ik in dit land woon', aldus Sap destijds. Maar ook in zijn partij, het CDA, bleef het ijzig stil.

Het voorstel van de historicus Coos Huijsen in 2012 om Koninginnedag na de troonswisseling te vervangen door een Oranjedag in plaats van een Koningsdag onderging hetzelfde lot. Huijsen, oud-Kamerlid, koos voor 24 april, de geboortedag van Willem van Oranje, die in de Nederlandse vrijheidsstrijd zo'n belangrijke rol speelde. Hij voerde dezelfde argumenten aan als Sap en voegde daaraan toe dat zo'n historische gedenkdag richting zou geven aan de publieke discussie, nu de natie zo in verwarring verkeert over haar identiteit.

Het burgerschap is hier noch verbonden met de geschiedenis, noch met een toekomstdroom die in tijden van crisis houvast zou kunnen geven. Het zegt iets over het onverwoestbare optimisme aan gene zijde van de oceaan dat de historicus James Adams de 'American Dream' aan de verbeelding van de natie toevoegde in 1931, twee jaar na de beurskrach op Wall Street die tot de Grote Depressie leidde. Te midden van de sociale ellende riep hij het perspectief op van een 'beter, voller en rijker leven binnen het bereik van ieder individu'.

Optimisme
De Amerikaanse droom is naderhand veelal gekoppeld aan materiële voorspoed, maar het ging Adams om de verwerkelijking van het gelijkheidsideaal. Iedereen moest zich overeenkomstig zijn aanleg kunnen ontplooien en zich, ongeacht zijn sekse, toevallige afkomst of positie, gerespecteerd weten.

Deze droom heeft het spook van het racisme nog altijd niet kunnen verslaan, maar de gezaghebbende columnist Paul Krugman toonde zich vorige week, ondanks de tragedie in Charleston, optimistisch. In zijn column in The New York Times onder de kop 'De lange schaduw van de slavernij' wees hij op positieve ontwikkelingen, zoals het sterk afgenomen verzet tegen interraciale huwelijken. Tegelijk erkende hij dat rassenhaat nog steeds een sterke kracht is en dat de economische ongelijkheid nog altijd door kleur wordt bepaald.

De anomalie in het 'Grote experiment' roept huiver op om Amerika als toonbeeld en schutspatroon van de democratische wereld te zien. Maar de Oude Wereld kan in de historie en het heden redenen genoeg vinden met kritiek bescheiden te blijven. Ook op dit continent werpt de rassenhaat een lange schaduw en kwamen de Amerikanen twee keer te hulp om de spoken te verdrijven. Ik denk dat we het hier nog altijd niet zonder Amerika zouden redden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden