Zonde tegen de Heilige Geest

Net als boeken hebben uitdrukkingen hun eigenaardige lotgevallen. Ze veranderen geleidelijk van betekenis en hun accenten verschuiven. Vaak ook verandert de context waarin ze gebruikt worden. Neem nu zo'n uitdrukking als 'zonde tegen de Heilige Geest'. Ik kwam haar laatst weer eens tegen, hier in deze krant in een interview met Willem Brakman. Hij zegt daar het volgende: 'Ieder denken dat zijn naam met ere draagt, is zelfkritiek. Het is dodelijk, het is meer dan dodelijk, het is een zonde tegen de Heilige Geest als je blijft staan bij het 'Zo is het'.''

Wat hij bedoelt is duidelijk. Het gaat hier om een zware zonde, misschien wel de zwaarste van allemaal: een doodzonde. Maar waarom haalt hij de Heilige Geest erbij? Wat voegt dit nog toe aan de ernst van de zonde?

Zoals zoveel uitdrukkingen, zegswijzen en wendingen is ook deze afkomstig uit de Bijbel. In Lucas 12 vers 10 lezen we: ,,Aan ieder die zich zal kanten tegen de Mensenzoon zal het vergeven worden; maar hem die de Heilige Geest heeft gelasterd, zal het niet vergeven worden.'' Wat uit deze bijbelplaats blijkt is dat de bewuste zonde niet alleen zeer zwaar is, maar dat het de enige zonde is waarvoor geen vergiffenis bestaat. Alle zonden, zelfs die tegen de andere twee personen van de heilige Drie-eenheid kunnen vergeven worden behalve die tegen de Heilige Geest. Waarom dit zo is blijft duister; zelfs de christelijke dogmatiek heeft er geen bevredigende verklaring voor. Hoe dit ook zij, voor Brakman staat naar het schijnt de onvergeeflijkheid van de zonde op de eerste plaats.

Daarmee is overigens nog niet alles gezegd. De Heilige Geest speelt, ook bij Brakman, wel degelijk een rol. Om er achter te komen wat die rol is moeten we ons van de theologie naar de filosofie verplaatsen, naar de late Nietzsche om precies te zijn. Hij is voor zover ik weet -maar ik geef mijn veronderstelling graag voor een betere- degene die de uitdrukking in de filosofie heeft geïntroduceerd. Bij hem krijgt het begrip 'Heilige Geest' bovendien een andere connotatie. Hij gebruikt het niet in een abstracte, letterlijke betekenis, maar als metafoor. 'Heilige Geest' verwijst niet meer naar de derde persoon van God, maar naar het denkvermogen, zijnde het allerhoogste vermogen (vandaar het attribuut 'heilig') van de mens. Tegelijkertijd blijft de onvergeeflijkheid van die zonde gehandhaafd. De mens kan allerlei zonden begaan, die hem stuk voor stuk vergeven kunnen worden; er is echter één vergrijp dat hem nooit vergeven kan worden, en dat is het vergrijp tegen zijn allerhoogste vermogen, het denken, de 'heilige' geest.

Na Nietzsche verdwijnt de religieuze connotatie van de uitdrukking steeds meer naar de achtergrond. Bovendien wordt het inmiddels a-religieuze begrip 'heilige geest' geconcretiseerd tot een morele orde die ten grondslag ligt aan een wetenschap of een geestelijk beroep. Wie zondigt tegen de heilige geest vergrijpt zich aan het intellectuele fatsoen; hij is, althans voor zover het zijn beroep of roeping betreft, onoprecht, en heeft geen, of slechts een gebrekkig functionerend intellectueel geweten. Zo beticht Max Weber de louter op macht beluste politici van 'de zonde tegen de heilige geest van hun beroep'.

Het treffendst wordt de uitdrukking gebruikt door Fritz Mauthner, wanneer hij in zijn Wörterbuch der Philosophie Schopenhauer in bescherming neemt tegen degenen die de filosoof de min of meer liederlijke levenswandel van de mens Schopenhauer voor de voeten werpen, om aldus zijn filosofie in diskrediet te brengen. Dit nu, aldus Mauthner, gaat niet aan: leven en leer van een filosoof moeten strikt gescheiden blijven. ,,Schopenhauer mag dan als mens in menigerlei opzicht gefaald hebben, de zonde tegen de heilige geest heeft hij niet op zijn geweten.''

De Heilige Geest als patroonheilige van het denken -ik maak me sterk dat ook Willem Brakman zich hierin kan vinden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden