’Zondags theater met diepgang’

De Amsterdamse Studentenekklesia, thuishaven van Huub Oosterhuis, bestaat 45 jaar. Studenten zie je er al jaren nauwelijks meer, de oude kern raakt op leeftijd – maar er zijn nieuwe loten in Nederland, Duitsland en België.

Misschien is het vooral de muziek die ze bindt. De liedjes, zoals ze zelf graag zeggen. „Twintig jaar geleden voerden we voor het eerst het ’Lied van de aarde’ uit, een groot werk van Oosterhuis”, zegt Filip Zutterman, voorganger in Lier (België). „Daarna zijn we zijn werk blijven zingen.”

Sinds kort is Zutterman voorzitter van de Vlaamse stichting Leerhuis en liturgie, die – net als de gelijknamige Amsterdamse stichting – bijbelstudie organiseert en vooral ook Oosterhuis’ liturgisch werk, honderden liederen en gebeden, verspreidt.

Voortdurend maken ze taalafspraken, nieuwe definities

Elke zondag is er in Lier een viering, met (vrijwel) uitsluitend werk van Oosterhuis en Schriftuitleg zoals in de ekklesia (Grieks: ’kerk’), dat is: los van kerkelijke dogma’s op zoek naar de joodse oorsprong van de christelijke traditie. Daarbij lezen ze de Bijbel – liefst in een vertaling van Oosterhuis en Alex van Heusden – als een boek met een ondubbelzinnige politieke strekking.

„Mozes en de profeten bekommeren zich niet om de onsterfelijkheid van de ziel, maar om het lot van de arme, de weduwe, de wees en de vreemdeling”, citeert Oosterhuis deze zondag de Joodse filosoof Levinas, in een volle Rode Hoed, want als Oosterhuis zelf preekt is het altijd drukker dan normaal.

Volgens theoloog Kees Kok, directeur van de Amsterdamse stichting leerhuis en liturgie, zit er geen geen groots plan achter nieuwe ekklesia’s zoals die in België (zie kader). Kok: „We maken geen promotie, mensen komen naar ons toe met vragen. Vooral om muziek.”

Kees Kok zit met Zutterman te lunchen aan een Amsterdamse gracht, op weg van de Rode Hoed naar de Nieuwe Kerk, voor het ’messiaans beraad’, platform-in-oprichting dat voor het eerst bijeen komt. ’Messiaans’ is volgens Oosterhuis het woord voor wie zich wél door de Bijbel laat inspireren, maar klaar is met het woord ’christelijk’, dat gekaapt zou zijn door politiek en kerkelijk rechts. „Messiaans verlangen is verlangen naar een nieuwe orde van gerechtigheid”, zegt Oosterhuis in zijn toespraak. Misschien is het net zozeer de taal die ze bindt. Voortdurend taalafspraken, nieuwe definities; „’Rechtvaardig’ betekent: gericht op de lotsverbetering van de allerarmsten in de wereld.”

Met de term ’oecumenisch’ hebben ze niet veel meer. Kok, tijdens de lunch: „Wij zoeken naar de oorspronkelijke inspiratie achter alle kerkelijke verdeeldheid.”

Anders dan de Amsterdamse ekklesia, die sinds het celibaatsconflict in 1970 buiten de rooms-katholieke kerk staat, onderhoudt de Belgische variant goed contact met de bisschoppen, vertelt Filip Zutterman, die doordeweeks rk ziekenhuispastor is. „De bisschoppen kunnen ons wel waarderen. Maar de kardinaal zegt ook: ’Vraag me niet officieel of ik het goed vind wat jullie doen, want dan moet ik nee zeggen’. We doen nogal wat dingen die de kerk niet graag ziet. We hebben gehuwde voorgangers, en de beste, althans volgens mij, is een vrouw.”

In Lier komen elke week zo’n 150 mensen op de viering af. De helft bestaat volgens Zutterman uit een vast clubje, de andere helft uit ’dagjesmensen’, die ’inspiratie komen opsnuiven’. Zo werkt het in Amsterdam ook, al liggen de bezoekersaantallen daar hoger.

„Een prachtig zondags theater met diepgang”, noemt bezoeker Maarten Doedes (62) de diensten. „Soms is het bijna te perfect”, zegt een ander. Voor Oosterhuis en de zijnen luistert het zeer nauw, de beoefening van de liturgie. „Concentratie is heel belangrijk, en de juiste liedkeuze”, zegt Kees Kok.

Zutterman: „Er ontstaat wel eens spanning als mensen zeggen: ik wil ook een keer preken. Dat blijft bij ons voorbehouden aan mensen met bijbels-theologische kennis.”

En ook over de liturgische inhoud wordt strikt gewaakt.

Kok: „Ik zou bijna zeggen: we houden het product zuiver. Bijbels dus.”

Zutterman: „Doen we dat niet, dan zingen we over twee weken Taizé-liederen.”

Wat daar mis mee is?

Kok: ,,Met de eenvoud ervan is niets mis. Wij zingen ook wel eens Taizé-achtige wijsjes. Maar de teksten zijn heel traditioneel en summier, yell-achtig. Dat alleluia- en kyriegedoe, dat willen wij juist niet meer. Het past niet bij de liturgie zoals die bij ons gegroeid is. Ze creeren een sfeertje. Het is net als met iconen en wierook: geweldig spul, maar dat doe je maar thuis.”

Zutterman: ,,Mensen zeggen wel eens: ’Het zou in onze vieringen wat meer feest mogen zijn’. Maar als je onze liturgie werkelijk beleeft, voelt het al zeer feestelijk.”

Kok: „De inhoud staat voorop, de vorm komt daaruit voort.”

Filip Zutterman vertelt schuchter dat in zijn kerk sinds kort wél weer een kruisbeeld hangt. „Daar is veel discussie over geweest. Uiteindelijk was er een ruime meerderheid die erom bleef vragen.”

Kok: ,,Je belt me maar over een tijdje, dan kom ik wel een cursus geven over het kruisbeeld, dan leren ze het wel af. Gaan we in processie het kruisbeeld begraven in de kerktuin.”

Ze zouden best een eigen opleiding willen beginnen, een ’Rode Hoed Academie’. Vraag genoeg van voorgangers in den lande. Maar baart het ze ook zorgen dat hun publiek vergrijst? Dat de bezoekers hoogstens ’studenten’ zijn qua mentaliteit, maar zeker niet qua leeftijd?

Kok: ,,Er komen ook niet weinig jongere bezoekers, getrouwde stellen vooral. Misschien zouden we meer moeten werven, maar dat kost tijd. Het gaat ons uiteindelijk toch om de inhoud, om het bewaren en voortdragen van het ’verhaal’, zodat het ook voor komende generaties overeind blijft.”

„Als we allemaal oud zijn, beginnen we een klooster. De ’Andere orde’. Zonder celibaatsverplichting.”

Op de eerste bijeenkomst van het messiaans beraad viel de leeftijdsfactor wel erg op. Gangmakers van voorheen de Acht Mei Beweging, de Mariënburgvereniging, ze waren er allemaal, er was zelfs een Vlaamse meneer met wit haar die zich voorstelde als ’christen voor het socialsme’. In een bovenzaaltje van de Nieuwe Kerk spraken ze hun afschuw uit over de allesoverheersende, onrechtvaardige economie, terwijl de schaduwen van de wieken van de kermisattracties op de Dam door de zaal gleden.

Moest het vooral via de website gebeuren, jongeren bereiken? José Höhne Sparborth (59), zuster en vredesactiviste, boos: ,,Nieuw elan creëer je niet door oud elan weer wakker te maken. Ik zou wel eens een bijeenkomst als deze willen meemaken waar ik niet een van de jongsten, maar de oudste ben.”

Veel meer gloed had de première van ’Om leven dat doorgaat, een psalmensymfonie’, vorige maand in de Rode Hoed, gedirigeerd door componist Antoine Oomen. Koningin Beatrix was erbij, en prins Friso. Zelden was de majesteit omringd door zoveel SP’ers.

Oosterhuis had zijn nieuwe bewerkingen van twaalf psalmen opgedragen aan de nagedachtenis van prins Claus, bij wiens uitvaart hij in 2002 de overdenking hield.

De psalmen klonken die middag nieuw en vertrouwd tegelijk, op dynamische muziek die ontroert en uitdaagt – vóór de uitvoering werd er met de hele zaal gerepeteerd. Koningin of niet, meezingen is sinds de innovatieve componist Bernard Huijbers het gebod in deze ekklesia, precies meezingen welteverstaan. Oomen: „Zou u daar niet willen vertragen; dat is zonde!”

„Niemand van u, die niet door de stem van de psalmen is aangeraakt”, zei Oosterhuis. Misschien is het boven alles dat bijbelboek vol ’stugge en mateloze teksten vol afgrond en zevende hemel’, dat ze bindt.

Gemeenten die geïnspireerd zijn door liturgisch werk van Huub Oosterhuis

’Oosterhuis-gemeenten’ mogen ze niet heten, dat zou verkeerde suggesties wekken. Er is een klein, langzaam groeiend aantal gemeenten dat zich in navolging van de Amsterdamse Studentenekklesia qua liturgie (vrijwel) exclusief insipireert op de teksten en liederen van Huub Oosterhuis en ’zijn’ componisten.

Net als in Nederland worden ook door de Belgische en Duitse leerhuizen ’lieddagen’ georganiseerd, ter promotie en inspiratie. Verdere info: leerhuisenliturgie.nl

Nederland

  • Amsterdamse Studenten Ekklesia. De stichting Leerhuis en Liturgie organiseert de ekklesia-diensten in de Rode Hoed, coördineert het werk van Oosterhuis, produceert cd’s en tekst- en muziekboeken. Ook: organiseren van bijbel- en liturgiecursussen, lieddagen en uitgave van het tijdschrift Roodkoper.
  • West-Friese Ekklesia (Wognum). In 2000 ontstaan uit een samenwerking tussen Amsterdam en een aantal West-Friese dominees. Maandelijkse vieringen in de hervormde kerk.
  • Leerhuis en Liturgie Brabant (Veldhoven). Sinds vorig jaar. Dit jaar acht ’leerhuisavonden’ en acht zondagsvieringen in de Sint Maartenskerk.
  • Leerhuis Westland (Naaldwijk), dit seizoen twee reeksen avonden, in de Oude Kerk.

België

  • De Lier (Brugge). Sinds 2004 wekelijkse vieringen.
  • De Brug (Lier). Sinds midden jaren tachtig. In Lier zijn ook Leerhuis en liturgieprojecten, geïnspireerd op de Amsterdamse naamgenoot.
  • De Vleugel (Antwerpen), wekelijkse vieringen.

Duitsland

  • Lehrhaus Bremen, in 1988 door een Duitse priester opgericht naar Amsterdams model.
  • Stadtgemeinde Johannes XXIII (Bremen). Vieringen ’in de geest van Vaticanum II’, ontstaan in de jaren zeventig, in huidige vorm opgericht in 1994.
  • Kleine Kirche (Osnabrück). In opdracht van de Amsterdamse stichting Leerhuis en Liturgie nam de schola (koor) vijf cd’ s op voor de Duitstalige markt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden