Referendum Italië

Zondag chagrijnig? Dan wordt het 'no'

Imma Libertino in haar erboristeria. Ze twijfelt nog wat ze zondag zal stemmen.Beeld Eric Vandeville

Wat begon als referendum over hervorming van het Italiaanse parlement, dreigt nu te ontploffen in het gezicht van de initiatiefnemer, premier Renzi. Veel Italianen willen hem wegstemmen, ook in Rome.

Op de muren in Torrevecchia zijn nergens posters met 'Si' of 'No' geplakt. Zondag wordt er in Italië een referendum gehouden dat het einde van de centrum-linkse regering van Matteo Renzi kan betekenen. Maar in de Via di Torrevecchia, de winkelstraat die door deze rommelige Romeinse middenklassebuitenwijk slingert, is daarvan niets te zien.

Je ziet er wel moeders de buggy's met hun baby's over stoepen met kapotte tegels duwen. En bejaarden voorzichtig over het tapijt van herfstbladeren en verscheurde krasloten schuifelen. Een volle bus rijdt piepend en krakend langs een paar winkelpanden met gesloten rolluiken. Buiten mogen campagneposters ontbreken, binnen leeft de volksraadpleging wel degelijk. Een paar winkeliers in de straat willen met een 'ja' hun premier steunen, maar de meesten hopen Renzi zondag met een hartgrondig 'nee' weg te stemmen.

Matteo Renzi werd krap drie jaar geleden premier, de jongste ooit. 'De sloper' beloofde het stagnerende Italië van zijn remmende ballast te ontdoen. Een van de grootste obstakels voor een welvarend en efficiënt land is volgens Renzi de chronische politieke instabiliteit: regeringen zitten nooit lang. Renzi leidt de 63ste regering sinds Italië zeventig jaar geleden een republiek werd.

Hij meent dat een kabinet makkelijker en sneller kan bijsturen als de Senaat, de Italiaanse Eerste Kamer, niet meer alle wetten hoeft goed te keuren. Dat doet de Kamer van Afgevaardigden, de Italiaanse Tweede Kamer, wel. Een afgeslankte Senaat betekent bovendien minder senatoren - en dus minder politici die elke maand dik 10.000 euro verdienen. Renzi verwachtte dat dit goed zou vallen bij de Italianen, van wie er veel hun politici nutteloze zakkenvullers vinden.

Het parlement keurde deze verandering van de grondwet in april al goed. Daarop moest een referendum volgen. Vol zelfvertrouwen zei Renzi eerder dit jaar dat hij opstapt als de Italianen zijn hervorming afwijzen. De premier dacht dat het een eitje zou zijn om ze van het nut ervan te overtuigen. Maar hij lijkt een grote inschattingsfout te hebben gemaakt: de meeste kiezers gaan zondag waarschijnlijk voor een 'nee' - omdat ze de hervorming niet zien zitten, of Renzi niet, of allebei.

Vlak nadat de energieke Renzi zichzelf begin 2014 Palazzo Chigi in had gemanoeuvreerd, had 55 procent van de kiezers vertrouwen in de Toscaan. Nu is dat nog maar 30 procent. De Italianen zien de bloei en vernieuwing die hij beloofde namelijk niet. Dit jaar zijn ze weliswaar aarzelend uit de recessie gekomen, maar blijft Italië met een magere 0,9 procent groei achter bij de meeste andere Europese landen. En volgend jaar wordt het niet veel leuker.

Het is een somber plaatje: in de derde economie van de eurozone is nog altijd bijna 12 procent van de beroepsbevolking werkloos, het bruto binnenlands product per hoofd van de bevolking is lager dan eind jaren '90 en de verstikkende staatsschuld groeit alleen maar. Die is nu 133 procent van het bbp - alleen Griekenland doet het nog slechter. De Italiaanse banken hebben bovendien voor honderden miljarden aan leningen uitstaan die waarschijnlijk niet zullen worden afgelost; ze zijn daarom terughoudend in het geven van krediet aan bedrijven.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Beeld Eric Vandeville

Het consumentenvertrouwen is ten opzichte van de vorige herfst gedaald. De Italianen voelen zich gevangen in een economische crisis waaraan maar geen einde lijkt te komen. En dat rekenen ze hét gezicht van hun regering - Matteo Renzi - nu aan. De grote oppositiepartijen hopen dat Renzi zondag een dreun van de kiezers krijgt. Ze voeren fanatiek campagne voor 'nee'. Aanvoerder is de populistische Vijfsterrenbeweging.

De altijd schreeuwende en bloggende leider Beppe Grillo zet Renzi - die nu 41 is - weg als een oude politicus, die met zijn Democratische Partij bij de oude, corrupte politieke klasse van geldwolven en leugenaars hoort. Als meer kiezers 'nee' dan 'ja' aanvinken, wil Grillo bij president Sergio Mattarella aandringen op vervroegde verkiezingen.

Het kan zijn dat zijn partij die wint. Grillo zelf kan niet worden gekozen omdat hij een strafblad heeft - hij was lang geleden betrokken bij een dodelijk auto ongeluk. Maar hij heeft een paar ambitieuze dertigers klaarstaan om Rome in te nemen. Zij beloven een basisinkomen voor iedereen, volop gebruik van duurzame energie, hooguit twee zittingstermijnen voor politici, burgers die via internet rechtstreeks inspraak in het beleid hebben en een referendum over de euro.

Via di Torrevecchia 74

Imma Libertino, 46 jaar oud, legt een klant uit wat er zo prettig is aan badschuim met hortensia-extract. De voormalige lerares met haar geblondeerde lokken heeft een erboristeria - een winkeltje met veganistische koekjes, handcrèmes met rododendron, shampoos met jasmijn en suikervrije chocolaatjes. Imma twijfelt nog. "Wij hebben te veel politici die te veel verdienen. Terwijl wij, gewone mensen, tien uur per dag werken, doen zij weinig. Wat een geld wordt er zo verspild. Uiteraard ben ik voor een efficiënter en doeltreffender tweekamerstelsel, en voor kostenbesparing.

Ik hoop ook echt dat deze grondwetswijziging daartoe zal leiden. Maar zal dat in de praktijk ook zo zijn? Ik weet het niet. Als ik zondag vrolijk ben, ga ik 'si' stemmen. Als ik chagrijnig ben, wordt het 'no'. Dat is dan mijn proteststem. Want ik ben teleurgesteld in Renzi. Hij leek anders dan de andere politici, maar dat is hij niet: ook Renzi komt zijn beloftes niet na. Neem zijn hervorming van het onderwijs - en hier spreek ik uit ervaring.

Tienduizenden leerkrachten kregen eindelijk een vaste aanstelling. Maar daarvoor moesten ze wel vaak naar een andere stad verhuizen. Het was me toch een chaos op de scholen: klassen zonder leraren, leraren die ineens moesten doorschuiven. Een puinhoop. Met een 'nee' kan ik laten zien dat ik geen vertrouwen meer in de premier heb."

Beeld RV

Via di Torrevecchia 19b

Achterin haar smalle kledingzaak zit de opgeruimde Marina Sorbara - kort geblondeerd haar boven gouden oogschaduw - te bellen. De 63-jarige onderneemster stemt zondag 'ja'. "Omdat ik voor verandering ben. Wetten moeten niet eindeloos tussen de Eerste en de Tweede Kamer kunnen worden gepingpongd. Omdat allebei die takken van het parlement steeds alle wetten moeten goedkeuren, duurt het vaak eeuwen voor ze worden aangenomen.

Dus het lijkt me goed dat de Eerste Kamer die taak deels verliest. Ik denk dat het ook goed is als er nog maar honderd in plaats van driehonderdvijftien senatoren zullen zijn. We hebben toch al de leden van de Tweede Kamer die ons vertegenwoordigen? Ik sta achter wat onze premier wil: ons wetgevende systeem sneller en beter laten werken. Wat ik van Renzi vind? Een arrogant ventje dat nog meer dan een duiveltje weet. Maar goed, hij doet in ieder geval zijn best ons land te veranderen en daar gaat het om."

Beeld RV

Via di Torrevecchia 94a

De kapperszaak van Maurizio Briccolani (55) is leeg. Hij heeft harde popmuziek op staan want er zijn toch geen klanten. De ratelende Maurizio ziet alleen maar achteruitgang: in de economie, in de wijk, in zijn zaak, in alles. "Renzi zegt op televisie wel dat onze economie groeit, maar ik merk het niet. Moet je eens naar buiten kijken. Zie je hoe leeg het op straat is, hoe weinig mensen er winkelen? Voorheen kon je hier de stoeptegels niet zien, zo druk was het.

En nu? De mensen kopen niks, ze hebben gewoon geen geld. Mijn klanten geven geen fooi meer. Mannen willen alleen nog worden geknipt, geparfumeerde lotion in hun haar laten ze tegenwoordig zitten. Vrouwen willen soms niet dat ik hun haar was voordat ik ze knip omdat zo'n wasbeurt een tientje kost. Kan je nagaan. Renzi die probeert met deze grondwetswijziging het bestuur te stroomlijnen en ons er bovenop te krijgen?

Ga weg, die man dient alleen de belangen van de banken, niet die van de gewone burgers. Kijk maar hoe hij de immigranten zelfs op zee gaat ophalen. Kom maar binnen, roept hij. Maar elke immigrant in een azc kost ons wel mooi dertig euro per dag, terwijl er Italianen zijn die hun hypotheek niet meer kunnen betalen en in hun auto slapen. Hou alsjeblieft op over Renzi want anders word ik giftig. Ik hoop met heel mijn hart dat zijn regering zondag valt. Ik stem 'nee'. Wie er daarna gaat regeren? Maakt me niet uit. Slechter kan het niet worden."

Beeld RV

Via di Torrevecchia 99

Tik tik tik. Stefano Girini hamert op de zool van een leren laars. De opgewekte schoenmaker van 27 heeft dit volgepropte winkeltje twee jaar geleden van zijn vader overgenomen. Ook Stefano stemt 'nee'. "Er is altijd wel vraag naar schoenreparaties, dus die kant van de zaak gaat best goed. Maar haast niemand koopt die leren tassen daar, die negentig euro kosten. De mensen in deze wijk zijn door de crisis duidelijk armer geworden. Mijn vader zegt dat hij het als eigenaar van deze winkel vroeger goed had. Ik zeg nu: ik overleef.

Voor middenstanders doet deze regering helemaal niets. Daarom hoop ik dat we die nu naar huis kunnen sturen. Doe mij de Vijfsterrenbeweging maar. Hun parlementariërs geven tenminste een deel van hun salaris weg. Ik verkies zulke mensen boven de oneerlijke mensen van de Democratische Partij van Renzi die met deze grondwetswijziging zijn gekomen. Als zij zo nodig op de politiek willen bezuinigen, waarom hebben ze dan niet eerst eens de salarissen van hun eigen parlementsleden verlaagd?

Zij hebben hun gouden pensioenen terwijl veel gepensioneerden in Torrevecchia van zevenhonderd euro moeten rondkomen. Ik hoop echt dat de Vijfsterren nu aan de macht gaan komen. Het is wel een gok, want ze hebben geen ervaring in regeren. Maar laten we het maar eens met ze proberen."

Beeld RV
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden