Column

Zolang de utopie leeft, blijven de strijders sterven

Een Irakese Turkmeen, vijftien kilometer buiten de Irakese stad Kirkoek. Beeld afp

Als de geschiedenis een richting heeft, dan is die dezer dagen achterwaarts. De zomer van 2014 werd beheerst door gruwelijk nieuws, en de nazomer belooft niet veel beter; we beleven een seizoen van moorden, onthoofdingen, oorlogen en spookachtige ziektes.

"Negentiende-eeuws gedrag in de 21ste eeuw", zei de Amerikaanse minister Kerry over de Russische annexatie van de Krim, en toen moesten de beelden van vluchtende yezidi's nog komen, net als die van de IS-beul en zijn knielende slachtoffer. Middeleeuws, zegt menigeen. De Zwarte Dood is ook weer terug, in de gedaante van ebola.

Dat de wereld achteruit lijkt te gaan in plaats van vooruit, tart het geloof dat het Westen lang heeft beheerst, het idee - geworteld in de Verlichting, stevig gegroeid in de tweede helft van de vorige eeuw, het sterkst in de VS - dat de mensheid op reis is naar almaar betere tijden en dat wij in de voorste wagon zitten.

Vreedzamer, vriendelijker en toleranter
"We kunnen gerust zijn in de aangename wetenschap dat elk tijdperk heeft bijgedragen, en blijft bijdragen, aan de vergroting van de welvaart, het geluk, de kennis en misschien de deugdzaamheid van het menselijk ras", schreef de Britse historicus Edward Gibbon in 1776. Een late erfgenaam als psycholoog Steven Pinker stelde nog in 2011, in zijn boek 'Ons betere ik', dat de mens steeds vreedzamer, vriendelijker en toleranter aan het worden was, wellicht als gevolg van de voortschrijdende evolutie.

Dat is in het licht van de actualiteit op z'n minst dubieus, maar het was altijd al een merkwaardige gedachte, gegeven de verschrikkingen van de twintigste eeuw. Erger nog, die maken - als we ons beperken tot het nazisme en het communisme - net zo goed deel uit van de westerse 'beschaving' als de Verlichting, en volgens sommige geleerden waren ze er tot op zekere hoogte zelfs het product van.

In het perspectief van de geschiedenis is het nog niet zo lang geleden dat het Westen op de proppen kwam met de uitvinding van de industriële vernietiging van mensen; misschien goed om te bedenken als de neiging weer eens opwelt onszelf te beschouwen als de best geslaagde stervelingen op aarde. Het was nu juist de utopie van de nieuwe en volmaakte mens die de seculiere heilsleren van de twintigste eeuw ertoe bracht tientallen miljoenen anderen om het leven te brengen, eerst in Europa, vervolgens via omwegen ook in China en Cambodja, en nu - mede dankzij de globalisering - ook in de islamitische wereld.

Utopische verleiding
De kracht van deze utopie, of die nu wordt gevoed door religieuze of niet-religieuze voorstellingen, is tegelijkertijd bevrijdend en verwoestend. Voor wie erin gelooft, betekent het een ontsnapping aan het depressieve lot van alledag, een bestemming die al het aardse gepruts te boven gaat. Maar voor wie in de weg staat, omdat hij weigert mee te doen aan de verwezenlijking van het paradijs of daarin niet gelooft, betekent het de dood of, als hij geluk heeft, het gedwongen vertrek.

Zo sterk is de utopische verleiding dat de mannen - en de enkele vrouw - die ervoor ten strijde trekken, zichzelf inzetten als wapen, in het uiterste geval als zelfmoordterrorist. Zolang de utopie leeft, melden zich steeds weer nieuwe strijders, onder steeds weer nieuwe vlaggen. Ze moeten bevochten worden, maar hun echte nederlaag volgt pas als ook de islamistische revolutie haar eigen kinderen heeft verslonden en het visioen niemand meer lokt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden