Rie Cramer in 1947 met een van haar Angora-poezen in haar woning in Laren. Beeld Wikipedia
Rie Cramer in 1947 met een van haar Angora-poezen in haar woning in Laren.Beeld Wikipedia

ProfielRie Cramer

Zoete prenten maar een vrijgevochten bestaan: het bijzondere leven van illustrator Rie Cramer

Haar tekeningen in de Sprookjes van Moeder de Gans zitten in het geheugen van velen gebeiteld. Achter deze lieve, misschien wat zoete prenten gaat een opmerkelijke, zeer uitgesproken vrouw schuil.

Floor de Booys

De tekening zet een luikje in mijn hoofd open. Ik zie opeens mijn meisjeskamer voor me. Mijn kinderbed met een wollen, oranje-bruine AaBe-deken. Daarboven de poster van het meisje met de gele sjaal dat in de sneeuw vogeltjes voert, en die ik nu na vele decennia terugzie. Was getekend: Rie Cramer (1887-1977), illustrator van kinderboeken, auteur van kinderversjes. Deze prent was jarenlang het eerste wat ik zag als ik wakker werd.

Ik ken haar rijmpjes uit de Lente-Zomer-Herfst-Winter-serie nog uit mijn hoofd. Ik baalde er altijd van dat mijn verjaardagsmaand volgens Rie Cramer in de herfst viel, ik vond haar zondoorstoofde plaatjes van de maanden juli en augustus veel mooier – in haar tijd waren de seizoenen nog duidelijk omlijnd. Haar tekeningen in sprookjesboeken als Sprookjes van Moeder de Gans zijn in het beeldgeheugen van velen gebeiteld. Ik groeide ermee op in de jaren zeventig, toen haar boeken opnieuw populair werden door het hoge terug-naar-de-natuur-gehalte. Haar tekeningen zijn fris als vers gemaaid gras.

Mijn plezier gaf ik door aan mijn kinderen. Ik las ze voor uit A is een aapje (dat eet uit zijn poot). En tot een paar jaar geleden werden op vijf december de door haar geïllustreerde Sinterklaasliedjesboeken erbij gepakt. Totdat mijn kinderen zeiden dat ze moeite hadden met de liedjes over en tekeningen van Zwarte Piet. En daar hadden ze gelijk in, hoewel ik het lastig vond de traditie op te geven.

Rie Cramer zou definitief weggezakt zijn in mijn geheugen als ik een tijdje geleden niet had gehoord over een initiatief voor een overzichtstentoonstelling van haar werk. En toen ik kort daarna op een verjaardagsfeest toevallig Ede Dommering (87) tegenkwam, haar achterneef en enige erfgenaam, was ze voor mij weer helemaal terug.

Zeer ongebruikelijk

“Mijn oma was Etty Cramer, de oudste zus van Rie”, vertelde Dommering me. “Mijn moeder Jetje was een volle nicht.” Hij schetste de bijzondere levensloop van zijn beroemde oudtante. “Rie Cramer trok haar eigen plan. Ze scheidde twee keer – destijds zeer ongebruikelijk – en verdiende haar eigen geld. Ze leidde een avontuurlijk bestaan, toen dat voor de meeste vrouwen nog niet was weggelegd.”

Mijn interesse is gewekt. Zo beland ik na een lange speurtocht een week of zes later op de vloer van de woonkamer van Miriam Goldschmidt (68), verzamelaar. Om ons heen liggen boeken, mappen met tekeningen, dozen met bijzondere originelen, krantenknipsels, foto’s. Goldschmidt is al jaren gek op het werk van Rie Cramer en heeft een indrukwekkende verzameling. “De kracht van haar werk is de lichtheid, de elegantie en het aanstekelijke plezier. Je bent weer kind als je ernaar kijkt.”

Illustratie uit het boekje ‘Januari’. Beeld Fenna Jensma
Illustratie uit het boekje ‘Januari’.Beeld Fenna Jensma

Cramer werd geboren in 1887 in Soekaboemie, West-Java, in voormalig Nederlands-Indië. Ze is de jongste van vier meisjes: Etty, Tootje, Erry en Rie. Haar vader is kapitein op de koopvaardij en weinig thuis. Voor in zijn stuurhut laten ze een foto van het gezin maken, Rie is dan een jaar of twee. “Ze staan er allemaal een beetje stuurs op, daarom werd deze foto de ‘Zure Familie’ genoemd, vertelt Dommering terwijl hij naar de foto kijkt die bij hem op de keukentafel ligt.

Moeder Cramer bestiert met bediendes het huishouden. Ze had een kille natuur, Rie mist warmte. Grote zussen Etty en Tootje gaan naar Nederland om te studeren. Als Rie negen jaar is, gaat het gezin Cramer voorgoed terug naar Nederland. Rie vindt het er maar saai en koud.

Haar leven krijgt kleur als ze op 17-jarige leeftijd naar de kunstacademie in Den Haag gaat. Al tijdens de opleiding komt haar eerste boek Van meisjes en jongetjes uit bij De Haan in Utrecht. Het is het begin van een omvangrijk en afwisselend oeuvre. Naast het illustreren van kinderboeken tekende ze ook theateraffiches, programmaboekjes, ontwierp decors en kostuums, maakte reclamecampagnes voor onder meer Blue Band, vervaardigde keramiek, schreef toneelstukken, romans, hoorspelen en gedichten onder de pseudoniemen Marc Holman en Annie Smit.

Rie, dan twee jaar, op schoot bij haar moeder. Beeld
Rie, dan twee jaar, op schoot bij haar moeder.

Maar het leven dat Rie Cramer leidde, besef ik gaandeweg, lijkt in de verste verte niet op dat van de moeders in haar prentenboeken. Als kind had ze zo’n gezin ook nooit gekend. ‘De geijkte familie van vader, moeder en kinderen, onder de lamp verenigd om een ronde tafel, kende ik enkel van de plaatjes uit mijn eerste leesboekjes’, schrijft Cramer in haar memoires.

Pas de laatste jaren heeft Dommering zich een beetje in zijn oudtante verdiept. “Ik heb een drukke huisartsenpraktijk gehad. En ze was voor mij gewoon tante Rietje, die altijd aan het tekenen was. Ik wist natuurlijk wel dat ze beroemd was, maar ik heb pas laat in de gaten gekregen hoe bijzonder ze eigenlijk was.”

Dan doelt hij niet alleen op haar werk, maar ook op haar leven. Cramer kende tout le monde. In de Haagse artistieke scene had ze contact met Louis Couperus, die haar deed zwijmelen van trots toen hij haar zei dat ze leek op zijn dochter Eline.

Laricum

In de kunstenaarskring van Laren en Blaricum – ‘Laricum’ – was Rie Cramer ook een graag geziene gast. Ze kwam er in contact met Piet Mondriaan, die er tijdens de Eerste Wereldoorlog woonde en werkte. “Hij was een van de kunstenaars, die werd aangetrokken door de sfeer van de Kolonie van de Internationale Broederschap. Dit was een alternatieve leefgemeenschap die bezig was met vegetarisme, pacifisme, theosofie, vrijere omgangsvormen”, vertelt Martijn Le Coultre, die een boek schreef over deze periode in Mondriaans leven.

Avant-garde schilder Otto van Rees en schrijver Adriaan Roland Holst hoorden tot de inner circle. “Iedereen danste met elkaar. Het was minder stijf en burgerlijk dan in de rest van Nederland. Rie Cramer voelde zich er thuis.”

Drie mannen zijn in het leven van Cramer belangrijk: de Dichter, de Criticus en de Acteur, zoals zij ze in haar memoires omschrijft. De dichter is Peter Otten, waarmee ze in 1913 trouwt. Meer om haar ouderlijk huis te ontvluchten dan uit liefde. Als bakvis valt ze voor zijn lyrische gedichten, maar in het gewone leven is de substituut-griffier van de rechtbank in Amsterdam vreselijk saai. Het paar gaat binnen anderhalf jaar uit elkaar. De jaren daarna heeft ze een verhouding met de getrouwde kunstcriticus Albert Plasschaert. Die verhouding beëindigt Cramer met veel moeite. In 1922 trouwt ze opnieuw, met de gevierde acteur Eduard Verkade, uit de familie van de beschuit- en koekjesfabrikant waarvoor ze ook reclameposters tekent. Het kind dat ze met hem krijgt wordt doodgeboren.

Rie Cramer in de jaren twintig. Beeld
Rie Cramer in de jaren twintig.

Ze liet het geld rollen

Dit huwelijk strandt in 1932. Cramer is er niet echt rouwig om. Ze laat een huis bouwen in Den Haag, dat ze haar Casetta del Sogno – droomhuisje – noemt. Het kijkt uit over de duinen en er is een garage voor haar Opel cabrio. Een kittig zwart autootje met lakrode banken dat ze kocht van de opbrengsten van het illustreren van de sprookjes van Hans Christian Andersen. Daarmee heeft ze in één klap vierduizend gulden verdiend, destijds een kapitaal.

“Ze liet het geld goed rollen en bestelde meteen ook een mantelpakje en hoedje in de kleuren van de cabrio. Zelfs haar horlogebandje paste erbij”, vertelt erfgenaam Dommering.

In 1931 – voor de wet nog getrouwd met Verkade maar al gescheiden van tafel en bed – trekt ze er in haar Opel cabrio samen met hartsvriendin Fransje Carbasius op uit. Ze heeft de beeldhouwster in 1905 leren kennen op de Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag. Daar springt de vonk over, zoals ze in haar memoires schrijft. De twee zullen de rest van hun leven onafscheidelijk blijven.

Door Rie Cramer-kenners wordt gespeculeerd over de aard van hun verhouding. “Je zou nu vragen of ze lesbisch waren. Maar dat bleef toen allemaal aan de oppervlakte. Zeker was dat ze een innige vriendschap onderhielden, een lotsverbondenheid”, aldus Dommering.

Rie en Fransje toeren door het Zwitserse kanton Ticino en strijken een aantal maanden neer in een huisje in Ronco aan het Lago Maggiore. “Ze hadden er de tijd van hun leven”, vertelt Dommering terwijl hij een fotoboek van de reis laat zien. Zwart-witfotootjes met gekartelde randjes van twee dames met dophoedjes.

Haar Haagse onderkomen, waar ze naar haar scheiding van Verkade intrekt, moet die gelukkige tijd laten herleven, maar dat lukt niet helemaal. Het mist de mediterrane warmte en de betoverende uitzichten op het door bergen omzoomde azuur van het Lago. De Noordzee kun je er wél ruiken.

De kleine zeemeermin. Beeld Fenna Jensma
De kleine zeemeermin.Beeld Fenna Jensma

Verstopte muurschildering

Op een zaterdagmiddag sta ik voor het droomhuisje. Fred Kortekaas woont er al ruim dertig jaar en weet wie het liet bouwen. “Ja, die Rie tekende zoetsappige plaatjes, maar was een heel pittig ding.” Veel sporen zijn er niet van haar terug te vinden. “Het schijnt dat er in onze badkamer nog ergens een muurschildering van haar verstopt zit, maar die zijn we na meerdere verbouwingen nog niet tegengekomen. Dus dat blijft een mysterie.”

In dit huis beginnen Rie en Fransje te experimenteren met keramiek. Rie ontwerpt en Fransje boetseert en glazuurt. Kortekaas: “In de garage stond het oventje waarin ze hun aardewerk bakten. De op de eerste verdieping gelegen woonkeuken fungeerde als atelier. De ruimte was geel geschilderd en er hingen geen gordijnen, iedereen kon naar binnen kijken. Buren vonden het maar raar, maar gingen wel met een kommetje of schaal naar huis.”

Ik blijk niet de enige die op zoek is naar sporen van Rie Cramer. Claudine Chavannes-Mazel (73), emeritus hoogleraar kunstgeschiedenis, is dat ook. Veertig jaar geleden zag ze in een huis in het Haagse Benoordenhout unieke muurschilderingen van Cramer. “Ik was voor mijn colleges kunstgeschiedenis altijd op zoek naar beeldmateriaal, dus had in die tijd vaak een camera bij me. Ik heb foto’s van de muurschilderingen gemaakt. En heb ze altijd onthouden.” Nu probeert ze de muurschilderingen terug te vinden. “Grote kans dat ze zijn overgeschilderd.”

Sneeuwwitje

Chavannes-Mazel concentreerde zich in haar academische werk op de middeleeuwen. Maar ze heeft ook een zwak voor mooi geïllustreerde kinderboeken. Ze heeft haar eerste Rie Cramer-boekje nog. “Sneeuwwitje, ik kreeg het van een tante toen we net uit voormalig Nederlands-Indië terug waren in Nederland. Ik was vijf jaar en mijn moeder was net overleden. Bij de plaatjes van Rie Cramer kon ik helemaal wegdromen.”

De illustraties van Cramer vallen op door de bijna mystieke, verfijnde tekenstijl met mooie ijle tinten, zegt Chavannes-Mazel. “Ze had een goed gevoel voor kleur. En voor bladopmaak. Ze is heel nauwgezet. Alle details kloppen en in al haar tekeningen zit vaart. Dat was toen allemaal heel vernieuwend. Het grappige is dat we haar werk nu nostalgisch vinden.”

Niet al haar werk heeft de tand des tijds doorstaan. Het prentenboekje Tien kleine negertjes kan echt niet meer. Verzamelaar Goldschmidt pleit ook niet voor een ‘Rie Cramer revival’, maar vindt het wél belangrijk dat Cramer haar plek in de geschiedenis van het Nederlandse kinderboek krijgt. “Haar artistiek talent verdient dat.”

Illustratie uit het boekje ‘Spelletjes’. Beeld Rie Cramer c/o Pictoright Amsterdam
Illustratie uit het boekje ‘Spelletjes’.Beeld Rie Cramer c/o Pictoright Amsterdam

Dat onderschrijft Saskia de Bodt (70), bijzonder hoogleraar illustratie. “Rie Cramer nam afstand van de moralistische en prekerige kinderboeken die in de negentiende eeuw gangbaar waren. Met boeken over het huiselijk leven in een zorgenvrije wereld had ze succes. Zeker haar romantische platen van mooie, gestileerde kinderen met vaak korte kopjes en opgetrokken kniekousen bleven hangen in het collectieve geheugen. Haar stijl werd in Engeland, waar zij ook succes had, omschreven als ‘a magic touch for children’.”

Hoeveel internationaal succes Cramer had, heeft ze zelf wellicht niet geweten. In haar hoogtijdagen, de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw, was er geen beeldrecht. Ze kreeg per illustratie betaald en daarna mocht de uitgever ermee doen wat hij wilde. Ze heeft daardoor weinig zicht gehad op de verspreiding van haar werk.

In haar memoires Flitsen, die in 1966 uitkwamen, schrijft ze over zes boekjes die in Engeland zijn uitgegeven. Goldschmidt: “Zij dacht dat haar internationale doorbraak daartoe beperkt was gebleven. Maar in werkelijkheid zijn er zeker tweehonderd uitgaven van haar boeken in het buitenland verschenen, onder meer in Frankrijk, Zweden, Denemarken, Duitsland, Amerika.” Al die buitenlandse uitgaven heeft Miriam Goldschmidt in de kast staan. “Kon ik ze haar maar laten zien.”

Bedanktelegram van koningin Wilhelmina

Na haar tweede scheiding kiest Cramer definitief voor vriendschap als leefverband. Misschien hunkert ze naar de gezelligheid van een echt gezin, denkt ze – ook als volwassene is ze druk in de weer met poppen. Maar die hunkering slaat later om ‘in een zeer wezenlijke afkeer’. Ze is niet geschikt voor het gezinsleven, meent ze. In het zich eindeloos herhalende ritme van het huishouden kan ze zich niet vinden. De vaat besteedt ze uit aan dienstmeisjes. Het is bij haar thuis altijd zoete inval. En alle dieren – maar katten in het bijzonder – kunnen rekenen op haar liefdevolle verzorging. “Zij was waarschijnlijk de enige vrouw die samen met haar kat op de foto in haar paspoort stond”, vertelt Ede Dommering. “Typisch tante Rietje.” Nee, dat is geen broodje aap.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog woont Cramer in Den Haag, zij het niet meer in het ‘droomhuisje’, dat ze al vrij snel heeft verkocht – behalve vrijgevochten is ze ook rusteloos. Romans die ze voor de oorlog schreef, maar waarin ze zich negatief uitliet over het opkomende nationaalsocialisme, worden verboden. Ze schrijft anoniem verzetsgedichten en brengt ook regelmatig Joden naar onderduikadressen. Koningin Wilhelmina zal haar daar later, voor haar 75ste verjaardag, een bedanktelegram voor sturen.

Illustraties voor Verkade en de Hollandsche Schouwburg. Beeld Fenna Jensma
Illustraties voor Verkade en de Hollandsche Schouwburg.Beeld Fenna Jensma

Na de Tweede Wereldoorlog volgen fijne jaren in het Gooi en vanaf 1954 woont ze, tot begin jaren zeventig, met vriendinnen op Mallorca. Daar heeft ze het erg naar haar zin. Ze overlijdt in 1977 op bijna negentigjarige leeftijd in een verpleeghuis in Laren.

Verzamelaar Goldschmidt organiseerde bijna dertig jaar geleden voor de Koninklijke Bibliotheek een overzichtstentoonstelling, maar het zou wel weer eens kunnen. Hoogleraren De Bodt en Chavannes-Mazel hadden dat plan al, maar toen gooide corona roet in het eten. Misschien komt het er nog van, hopen ze – Cramer verdient wat hen betreft eenzelfde status als Fiep Westendorp, die de boeken van Annie M.G. Schmidt illustreerde en die iedereen nog kent door de Hema-merchandise van Jip en Janneke en hun hondje Takkie.

Waar ze is begraven, Ede Dommering heeft geen idee. Misschien is ze wel gecremeerd. In haar tekeningen leeft ze voort. Er wordt een nieuwe uitgave van de sprookjes van Hans Christian Andersen verwacht. Geïllustreerd door Rie Cramer.

Floor de Booys (1970) is journalist. Ze was onder meer hoofdredacteur van de Haagse en Haarlemse Straatkrant. Momenteel werkt ze voor het Verwey-Jonker Instituut in Utrecht.

Lees ook:

Het veelzijdige oeuvre van ontwerper Fré Cohen

Maak kennis met het werk van grafisch ontwerper Fré Cohen (1903-1943). Tijdens haar korte leven bouwde ze een indrukwekkend oeuvre op.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden