Zoektocht naar zwaartepunten

Van een veld in Litouwen tot een gebergte in China: Esther Kokmeijer markeerde het hart van alle continenten.

Een grasveld, bedekt met sneeuw en omringd door een zwarte bosrand, een aantal kilometer boven de hoofdstad Vilnius in Litouwen. Meer is het niet, dit zwaartepunt van Europa, maar voor de 30-jarige Esther Kokmeijer is het een magische plek. Net zoals het gebergte Tian Shan in China, waar het geografisch zwaartepunt van Azië ligt. Ze reisde af naar elk continent op zoek naar deze punten.

„Je ziet alleen maar land. Je staat in het centrum, het hart van een continent. Als je het continent zou uitknippen en zou laten balanceren op een potlood, is er één punt waarop het continent helemaal horizontaal zijn balans vindt. Dat je die plek gevonden hebt, vind ik een mooi idee.”

Vier jaar geleden hoorde ze voor het eerst over het zwaartepunt van Europa, wat haar inspireerde om op zoek te gaan naar het zwaartepunt van elk continent. Ze vroeg geograaf Affholder in Parijs om deze zwaartepunten exact te berekenen. Kokmeijer wilde als fotografe geen gewone reis maken en stippelde de tocht uit via zes continenten. In vijftien maanden tijd reisde ze samen met Gijs Bekenkamp de wereld rond met een budget van vijftienduizend euro. Elke stap legde ze vast, van 211 slaapplekken tot een uitgebreide fotoreportage van elk bezocht middelpunt en de reis.

Alleen Antartica, het zevende continent, bleek onbegonnen werk. In haar boek ’A Summary of the World’ is dat dan ook de enige lege pagina. Maar wel met de vermelde belofte om ook dat gebied te gaan bezoeken. „Het zwaartepunt van Antartica bleek op een hoge plek te liggen. Om die plek te bereiken, moet je eerst via de Zuidpool reizen waar het doorgaans min twintig graden Celsius is, om vervolgens richting het centrum te gaan waar het min vijftig graden of nog kouder is. Een tocht van duizend kilometer lang – je doet er minimaal vijftig dagen over, zo vertelde Ronald Naar die verschillende expedities op Antarctica heeft gedaan. Maar nog niemand is ooit ook maar in de buurt van het zwaartepunt geweest. Misschien dat de Britse zakenman Richard Branson met zijn luchtballon deze reis een goed idee vindt, want naar schatting kost een expeditie naar het zwaartepunt al gauw een miljoen euro.”

De plekken zijn op zich niet heel bijzonder. En allemaal, behalve het grasveld in het bos van Litouwen, moeilijk te bereiken. De tocht levert dan ook een beeld van onontgonnen gebied, afgelegen dorpen die niet op de kaart staan, met een plaatselijke bevolking die anders niet opgemerkt zou zijn.

Het zwaartepunt van Zuid-Amerika ligt in de Amazone van Bolivia, vlakbij de grens van Brazilië. „Met een GPS konden we precies zien waar de Plek lag. Op een gegeven moment, na een tocht van een week in busjes en bootjes, moesten we nog vijf kilometer reizen door het oerwoud. Dat betekende tien uur met drie machetes door het woud je weg banen. We hadden daar niet op gerekend en hadden te weinig water bij ons.”

„Na twee kilometer bos weet je al hoe het gebied er over drie kilometer uit zal zien. Ondertussen zie je dat je gidsen ook moe beginnen te worden. Maar iedereen besefte dat we dóór moesten, naar dat punt. Uiteindelijk waren wij niet de enigen die blij waren om het zwaartepunt te hebben bereikt. Achteraf gezien denk ik dat juist de moeilijkheid van de reis maakte dat elke bereikte plek z’n meerwaarde kreeg”, zegt Kokmeijer.

In Afrika trok ze door dorpjes waar de mensen nog nooit een blanke hadden gezien. „Het is een decadente reis”, zegt de fotografe. „Wat voor nut heeft zo’n reis als je ziet dat mensen honger en dorst hebben? Maar het eigenaardige was dat ook de lokale arme bevolking het zwaartepunt een bijzondere plek vond. Een paar duizend inwoners van een dorp in de buurt van deze plek in Centraal Afrika wisten van onze reis. En ze markeerden de bomen zodat ze het zwaartepunt zelf terug konden vinden.”

Het centrum van Noord-Amerika ligt in een moeras, in Oceanië is het de dorre Simpson woestijn in Australië. Bij elke plek maakte ze een markering. Een tipi van hout in Noord-Amerika, een tekening in het zand in de woestijn in Australië, in Zuid-Amerika een rooster van takken en in Afrika een vierkante meter uitgegraven zand. „Het liefst was ik samen met een paar aboriginals naar deze plek getrokken, maar toen bleek dat zij geloven in mannen- en vrouwenplekken. Een man mag niet op een vrouwenplek komen en visa versa. Ook mag het terrein alleen betreden worden door een aboriginal wiens familie ooit oorspronkelijk ’landeigenaar’ was geweest. Dat bleek dus niet eenvoudig. Uiteindelijk zijn we zelf gegaan, met een terreinwagen vol reservebanden. Met een nabijgelegen ranch hadden we afgesproken dat áls we vast kwamen te zitten, we hen konden bellen. Zij zouden dan water of autobanden per vliegtuig kunnen droppen, maar landen was in dat gebied niet mogelijk.”

De droogte van Australië volgde op een reis naar sneeuw in China. Over de genomen risico’s is ze laconiek. „In Zuid-Amerika hadden we capsules met antigif voor slangenbeten bij ons. Dan moet je wel weten welke slang je gebeten heeft. Ach, er kan zoveel gebeuren in je leven. En vaak gebeurt het ook niet.”

Aan het einde van de reis ontmoet ze in Litouwen Gintaras Karossas, een kunstenaar die zich al jarenlang bezig houdt met het centrum van Europa. Hij kocht 55 hectare grond in de overtuiging dat daar het middelpunt lag en doopte het Europos Parkas. Het onlangs berekende middelpunt ligt echter een paar kilometer buiten het park.

Op het vorig berekende zwaartepunt was in 2004 voor een half miljoen euro een monument geplaatst en wegen aangelegd, ook weer buiten het park. „Als we een rechte lijn trekken tussen de centrale punten die zijn geschat door de Franse geografen en de Litouwse geograaf, bevindt Europos Parkas zich precies in het midden. Het is daarom aannemelijk dat het geografisch centrum zich in Europos Parkas bevindt. Ik geloof inderdaad dat dit waar is”, zegt Karossas in het boek. De GPS gaf weer een andere locatie aan, waar Kokmeijer een markering – net als op de andere continenten – aanbrengt. „Het is een tijdelijke markering”, vertelt ze. „Alle continenten zijn in beweging. Over honderd jaar ligt het zwaartepunt weer op een andere plek. Je hebt maar één tsunami of aardverschuiving nodig om een ander centrum te krijgen.”

De hoop van Karossas is nog lang niet vervlogen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden