Zoektocht naar het 'ik' achter de ego-verslavingen

Sabine Wassenberg: Mijn ego en ik. Jonge filosofe op zoek naar antwoorden. Uitgeverij Lev. (A.W. Bruna). 192 blz. euro16,95

*****

De auteur

Sabine Wassenberg (1981) studeerde filosofie in Amsterdam. Ze werkt als filosoof met kinderen op (basis)scholen en als filosofisch therapeut. 'Mijn ego en ik' is haar eerste boek.

Haar thematiek

Het boek begint met de herinnering aan een moment dat Wassenberg als puber beleefde. Ze stond voor de spiegel, bekeek haar spiegelbeeld en vroeg zich ineens af: ben ik dat zelf? En wat is dan dat 'zelf'? Wie denkt daarbinnen?

Veel mensen zullen ooit zo'n moment hebben beleefd. Maar bij Wassenberg bleef de vraag hangen. De ernst en vasthoudendheid waarmee ze naar een antwoord is gaan zoeken, is onderscheidend.

Ze begon aan een studie filosofie, waar ze voornamelijk meer vragen kreeg. Ze maakte een zijstap naar neurologie, maar ook de breinwetenschap wist het 'zelf' in haar ogen niet bevredigend te lokaliseren.

Van die studieperiode memoreert ze eigenlijk alleen Antonio Damasio, die stelt dat het 'zelf' ontstaat als een bijproduct van onze hersenactiviteit, die gericht is op het toe-eigenen van waarnemingen. En filosoof Richard Rorty, die het zelf zag als een constructie, een verzameling verhalen die we aan en over onszelf vertellen.

Vervolgens kwam ze op het spoor van oosterse tradities, waarin meditatietechnieken gebruikt worden om 'de innerlijke toeschouwer' te versterken en afstand te nemen tot die verzameling verhalen: ego-verhalen, of zelfs 'ego-verslavingen'.

Haar methode

Wassenberg doet op levendige wijze verslag van haar ontmoetingen met drie leermeesters. Tijdens een verblijf in India stapt ze achterop de motor bij een Amerikaanse psychiater, Hank Vyner, die boeddhistische lama's ondervraagt voor zijn onderzoek naar de menselijke geest. Daarna gaat ze fietsen en kunst kijken met de briljante Nijmeegse hoogleraar en Spinoza-prijswinnaar Henk Barendrecht, die haar onderwijst in de Vipassana-methode. En tot slot logeert ze bij de bejaarde Amerikaanse neuroloog en zen-specialist James Austin.

Allemaal reflecteren ze op haar vraag vanuit een net andere meditatietraditie en wetenschappelijke interesse. Ze laten haar onder andere zien wat er gebeurt als de ego-constructie wegvalt, al is het maar heel even.

Mooiste zin

"Want het ego houdt op zijn minst íets in stand wat op een stabiel ik lijkt. Het ik is namelijk te vaag voor woorden en dat voelen we. Door het ego hebben we iets om aan vast te klampen, bij gebrek aan een echt ik: aan onze ideeën over onszelf."

Onbegrijpelijkste zin

Onbegrijpelijkheid is niet het probleem. Wassenberg is soms juist net iets te nadrukkelijk bezig om de boel in eenvoudige woorden samen te vatten. Aan de andere kant: dat heb je bij een onderwerp als dit wel nodig. Voor je het weet ben je de draad kwijt.

Reden om dit boek niet te lezen

Als u belezen bent op het gebied van meditatietechnieken en filosofische reflectie hierop, zult u in dit boek niet veel nieuws lezen. Het is eerder een inleiding, gericht op een in meditatie geïnteresseerde doelgroep. Over doelgroepdenken gesproken: het omslag is wat mij betreft net iets te gelikt; die doet de inhoud eigenlijk geen recht.

Reden om dit boek wel te lezen

Waarom vind ik dit dan toch zo'n voorbeeldig boek? Het is een filosofische reflectie op een van de grootste vragen die een mens zichzelf kan stellen (wat is mijn 'ik'?) en toch vliegt de auteur nergens uit de bocht. Omdat Wassenberg een verhaal vertelt in de ik-vorm, met een persoonlijke zoektocht als leidraad, blijft het voortdurend toegankelijk en boeiend.

Ze neemt niets klakkeloos aan, maar wenst alles zelf te doordenken, aan den lijve te ervaren en te doorvoelen, als een vrij inzetbaar proefdier. Daarbij is ze niet zweverig, af en toe prettig sceptisch en bijna onverzadigbaar nieuwsgierig.

Het leest als een eerlijk boek, recht voor z'n raap. Ik zou bijna zeggen: een ego-document. Maar dan zou ik voorbijgaan aan het geconstrueerde karakter van het verhaal waarin ze haar inzichten verpakt heeft. In haar dankwoord bedankt ze vijf mannen 'voor het vormgeven van Xander', een centrale figuur in het boek. 'Mijn ego en ik' is waarschijnlijk in hogere mate gefictionaliseerd dan je op het eerste oog zou vermoeden. Dat maakt de prestatie alleen maar knapper.

Trouw tipt filosofie

1. Mijn ego en ik Sabine Wassenberg

2. Wat betekent het allemaal? Thomas Nagel

3. Het religieuze bevrijd van religie John Dewey

4. Denken helpt Jan Drost

5. De esthetische revolutie Arnold Heumakers

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden