Zoekende zielen en ketterende kapelaans

Vandaag is het precies negentig jaar geleden dat vijf Friese dominees in een blad de overtuiging begonnen uit te dragen dat de vereende krachten van christendom en socialisme de wereld aanmerkelijk konden opfleuren.

Ze noemden hun blad De Blijde Wereld, tot misnoegen van Frederik van Eeden, die al patent op deze titel dacht te hebben genomen voor een van zijn boeken. Het optimisme waarvan de naam getuigde, won in de loop der eeuw niet aan geloofwaardigheid. Toch zou het tot 1932 duren voordat het blad werd omgedoopt tot Tijd & Taak. Een nieuwe hoofdredacteur, dr. W. Banning, ontleende dit motto aan een gedichtenreeks van Garmt Stuiveling, ongetwijfeld met diens instemming.

Vanuit een eerst christelijk, later religieus genoemde levenshouding wilde het blad zich in dienst stellen van "de doeleinden der strijdende socialistische arbeidersbeweging" (Banning). De religieuze signatuur droeg lange tijd een vrijzinnig-protestants stempel. Daar kwam merkbaar verandering in toen, in 1945, de rechtzinnige ds. J. J. Buskes redacteur werd.

Een voor een

Later trad ook 'Rome' toe "en zelfs uit de gereformeerde hoek drong men op" . De formulering is van Dick Houwaart, zelf joods en onder de huidige redacteuren de oudste in jaren en ancienniteit. Hij bedoelt die opmerking niet onvriendelijk, maar geeft toe dat er iets van de reserve jegens gereformeerden in meeklinkt, die de hervormde dominee L. H. Ruitenberg hem ooit op een redactievergadering aanbeval. "Gereformeerden zijn goed" , zei Ruitenberg, "maar ze mogen slechts een voor een binnenkomen" .

Tussen haakjes: intussen heeft de hoogbejaarde emeritus - hij hoopt op 14 november 87 te worden - zijn toelatingsnormen aanzienlijk verruimd. In Hervormd Nederland toont hij zich deze week een overtuigd voorstander van het Samenop-weg-proces, dat nota bene alle gereformeerden tegelijk onder een deken met de hervormden beoogt te manoeuvreren.

De Friese dominees met wie de historie van Tijd & Taak begon, dachten dat "het Socialisme ons een Blijde Wereld belooft door verwerkelijking van Jezus' zedelijke beginselen in het maatschappelijk leven" . Van die heilsverwachting is na twee wereldoorlogen, een grootschalig socialistisch debacle en allerlei voor miljoenen rampspoedige kapitalistische triomfen weinig meer over. Houwaart ziet weliswaar 'een Messiaanse wereld' in het verschiet liggen, maar wekt niet de indruk dat Tijd & Taak - door hem getypeerd als 'vragend, zoekend, tastend' - de weg daarheen al in kaart heeft gebracht.

Enige desorientatie verraadt ook de discussie over de ondertitel - nu nog 'onafhankelijk blad voor religie en socialisme' - waarin de redactie blijkbaar verwikkeld is. Redactievoorzitter Erik Jurgens wil het besmette socialisme vervangen door sociale democratie. Religie kan nog heel goed mee, vindt hij. Zijn definitie ervan - 'alle vormen van zoekende en gelovende bezinning over de grondslagen van het bestaan' - maakt het begrip inderdaad onbeperkt houdbaar.

Spiritualiteit

Voor wie in de geschiedenis van het christen-socialisme belang stelt, bevat het jubileumnummer van Tijd & Taak (voor gratis proefnummers: antwoordnr 11405, 1000 PG Amsterdam) veel wetenswaardigs. De oprichters van De Blijde Wereld worden, in elkaar overlappende bijdragen, vrij uitvoerig getypeerd. Het moet een sympathiek gezelschap zijn geweest. Ze putten, schrijft A. W. Vlieger, "uit een spiritualiteit die we nu haast niet meer tegenkomen: de zaken principieel bezien, maar telkens met lichte spot, gekruid met met een goedmoedige onverstoorbaarheid" .

Minder licht valt op coryfeeen uit de latere geschiedenis van Tijd & Taak, onder wie G. Horreus de Haas, Buskes, Joop Voogd en Ruitenberg. Zelfs Banning wordt niet geportretteerd. Wel is van hem een gespierd artikel uit 1932 over 'De armoede van het regerende christendom' afgedrukt, dat nog altijd kan worden aanbevolen aan organisatoren van, bijvoorbeeld, CDA-bijeenkomsten die verlegen zitten om een actueel discussiestuk.

Kapelaans

Naar het andere uiterste van godsdienstig Nederland in deze eeuw voert ons een reeks kapelaans, werkzaam in het roomse Oisterwijk, waar ze de werklieden waarschuwden tegen het socialisme - 'de partij der grootste domooren die er bestaan' - en de bevolking in het algemeen tegen sport, kermisbezoek, de lectuur van neutrale kranten en andere vormen van zedenverwildering. Een levendig verslag van hun schriftelijke agitatie biedt het fraai uitgegeven en verluchte Naar verluidt - Kerk en pers in Oisterwijk (148 blz.42,50 excl. verzendkosten, te best. bij Boekhandel Oisterwijk, Kerkstraat 28), dat de 75-jarige geschiedenis van het plaatselijke Kerkklokje boekstaaft.

De razernij van de Oisterwijkse geestelijkheid bereikte een hoogtepunt, toen in de jaren twintig zich in de naburige bossen toeristen vertoonden, wier uiterlijk en gedrag blijk gaven van weinig affiniteit met de roomse zedenleer. "Weg met hen uit onze maatschappij!" , donderde het Kerkklokje, "Christus verwees hen tot de diepte der zee met een molensteen aan den hals!" .

Ook Oisterwijk heeft de bakens verzet. Het fameuze bisschoppelijk mandement uit 1954 werd in het Kerkklokje slechts vluchtig vermeld in een rubriek onder de omineuze kop Even luisteren naar de bisschoppen. En tegenwoordig lenen vele lezers, voor zover ze nog luisteren willen, bij voorkeur het oor aan ex-pastoor en "new-age-priester" Ton van Loon, de spraakmakende columnist van het Kerkklokje, die op zijn beurt het liefst de oren spitst naar de stem van de kosmos, fluisterend in de dennetoppen ( "Ik werd er een mee ... Ik voelde me zwanger. Een zalig gevoel." ).

Hervormingsdag

Vandaag is het ook Hervormingsdag. Ooit voor sommige protestanten een vaste gelegenheid om Rome te gispen. Het Kerkklokje biedt er nog altijd stof voor. Tegenwoordig doen diverse reformatorische bladen er het zwijgen toe. En die er nog wel bij stilstaan, worden er - getuige de gereformeerdebondsbladen van deze week - eerder meditatief dan agressief van. Niet alleen ds. Ruitenberg is met de jaren milder geworden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden