Zoeken naar waarheid en ware liefde

Zaterdag vond in een uitverkocht Felix Meritis de vijfde Nacht van de Filosofie plaats. Honderden bezoekers gingen in Amsterdam op zoek naar de waarheid, thema van deze filosofiemaand. De waarheid kwam soms onverwachts: de Socrates Wisselbeker bleek bijvoorbeeld ook naar een conservatief te kunnen gaan.

'Wat is het nut van waarheid?“. In de Zuilenzaal hebben leerlingen van vier middelbare scholen de vraag net zelf geformuleerd. De leerlingen houden zich hier, onder leiding van filosoof Huib Schwab, bezig met een socratisch gesprek. Dat is iets héél anders dan een debat, maakt Schwab duidelijk. De leerlingen zijn niet met elkaar in gevecht. Ze proberen niet om, zoals in een debat, hun eigen visie op de waarheid zo goed mogelijk te verdedigen. Nee, ze helpen elkaar met het zoeken naar antwoorden op vragen die ze zélf belangrijk vinden.

Het gesprek dat volgt, maakt duidelijk hoe lastig het thema van de maand van de filosofie is. Is waarheid nu bijvoorbeeld wél, of juist niet afhankelijk van de instemming van anderen? En wat is eigenlijk precies het verschil tussen een waarheid en een geloofsovertuiging? Steeds roepen de leerlingen meer vragen op dan ze kunnen beantwoorden.

Toch zijn er ook voorzichtige conclusies. “Het nut van de waarheid“, zo probeert Suzanne een van de gesprekken samen te vatten, “is dat de waarheid ons helpt om goed samen te leven; de waarheid voorkomt dat iedereen iets anders vindt en de samenleving uiteenvalt.“

Alicia, haar gesprekspartner, is niet overtuigd. “Mensen beschouwen verschillende dingen als waar, en daar hoeft de samenleving niet door uiteen te vallen.“

Kees oppert een compromis: “Als we het over waarheid hebben, bedoelen we niet iets dat geheel subjectief is, maar we komen ook niet op iets dat geheel objectief is: de waarheid is daarom eerder iets intersubjectiefs, iets dat door verschillende mensen gedeeld kan worden.“

In de Concertzaal wordt eregast Simon Blackburn, hoogleraar filosofie aan de Universiteit van Cambridge, geïnterviewd door Sjoerd de Jong. Blackburn vertelt dat er wat betreft waarheid twee kampen bestaan, in de geschiedenis van de filosofie. Het ene kamp bestaat uit absolutisten. Dit kamp heeft Plato als stamvader, maar wordt ook bemand door de kerkvaders in de Middeleeuwen, door Descartes en door een filosoof als Iris Murdoch in onze tijd.

De filosofen uit dit kamp hechten bijzonder veel waarde aan de waarheid en haar dienaressen: objectiviteit en redelijkheid. Vaak geloven ze ook dat een samenleving die de objectieve waarheid niet in ere houdt, gedoemd is om ten onder te gaan - een zienswijze die enigszins vergelijkbaar is met het standpunt dat Suzanne in het socratische gesprek innam.

Het andere kamp, legt Blackburn uit, bestaat uit relativisten. Het relativisme stamt af van Griekse sofisten als Gorgias en Protagoras, en loopt via Hobbes naar Nietzsche, om uit te komen bij eigentijdse relativisten als Richard Rorty. De denkers uit dit kamp bespotten het idee van een objectieve, absolute waarheid.

Zaken als cultuur, klasse en geslacht bepalen ons gezichtspunt en maken het ons onmogelijk om ooit een objectieve waarheid te achterhalen. De relativisten hechten vaak veel waarde aan tolerantie - een waarde die in het socratisch gesprek vooral door Alicia verdedigd leek te worden.

Welk kamp heeft nu de waarheid in pacht? Geen van beiden, luidt het antwoord van Blackburn. “Relativisme is even erg als dogmatisme“, zegt hij. “Beiden gaan het gesprek met de ander uit de weg. Het dogmatisme sluit de geest voor andere meningen. Maar ook het relativisme maakt ieder gesprek onmogelijk, doordat het steevast stelt: 'jij hebt jouw mening, ik de mijne'.“

Volgens Blackburn is het mogelijk om tolerantie waardevol te vinden, en tegelijkertijd de relativistische gedachte te verwerpen dat waarheid een puur persoonlijke kwestie zou zijn, een kwestie van smaak.

Met een anekdote illustreert hij zijn irritatie over het gemakzuchtige relativisme: “Een vriend van mij ging naar een forum over ethiek. In het panel zaten vertegenwoordigers van de grote godsdiensten. Eerst sprak een boeddhist over verlichting en manieren om je begeerten tot rust te brengen. De panelleden reageerden met: 'Wauw! Geweldig, als dat voor jou zo werkt, dan is het goed'. Vervolgens sprak de hindoe over reïncarnatie. En iedereen zei: 'Geweldig, als het voor jou zo werkt, dan is het goed'. Dat ging zo verder tot een priester aan het woord kwam en sprak over Jezus, de verlossing en het eeuwig leven. En weer zei iedereen: 'Wauw, geweldig, als dat voor jou zo werkt, dan is het goed'. De priester sloeg op de tafel en schreeuwde: 'Nee, het gaat er niet om of het voor mij werkt. Het is het ware woord van de levende God en als jullie er niet in geloven, zijn jullie allemaal veroordeeld tot de hel.' En iedereen zei: 'Wauw, geweldig, als dat voor jou zo werkt, dan is dat goed'.“

“Ondermijnt relativisme de samenleving?“, vraagt de interviewer.

Blackburn: “We leven in angstige tijden. Zowel in Engeland als in Nederland ligt de tolerantie onder vuur van gewelddadige, dogmatische geloofsovertuigingen. Sinds de Verlichting is dat niet meer gebeurd. We weten dan ook niet goed hoe we erop moeten reageren. Ik geloof in de verlichtingssuggestie dat communicatie de manier is om de barrières tussen mensen op te heffen. Maar die bereidheid tot communicatie moet wel van twee kanten komen.“

Het spannendste moment van de Nacht is altijd de uitreiking van de Socrates Wisselbeker. Alle vijf de genomineerden zitten in de Concertzaal in afwachting van wat komen gaat. De jury houdt geeft tot op het laatste moment niets weg. Alle boeken worden geprezen. Maar alle vijf hebben ook bepaalde minpunten. Dan klinkt het eindelijk: “Als Socrates vandaag geleefd had... zou hij de prijs uitreiken aan Andreas Kinneging.“

Wie had dat gedacht? Nooit eerder ging de prijs naar iemand die zo nadrukkelijk het standpunt verdedigt dat wij - om de waarheid over 'goed en kwaad' te vinden - in de leer moeten bij de klassieken, bij de Grieken, bij de Romeinen en bij de joods-christelijke traditie, omdat wij in onze tijd het spoor hopeloos bijster zijn.

De jury laat met deze keuze in ieder geval zien in staat te zijn om zich ook over de eigen politieke en/of filosofische voorkeuren heen te kunnen zetten. Ook conservatieven blijken de Socrates Wisselbeker te kunnen winnen.

De enigszins verraste Kinneging wordt op het podium gehaald en geïnterviewd door Annette van der Elst. Waarom hij denkt dat de mens geneigd is tot het kwaad, wil ze weten. “Dat is de protestantse formulering“, antwoordt Kinneging. “Bent u protestants, misschien?“

Een jonge bezoeker in de Concertzaal - ondanks de toegangsprijs van vijfendertig euro, zijn er weer veel jongeren op de Nacht afgekomen - zegt zelf de waarheid niet gevonden te hebben op deze nacht. “Mijn idee van waarheid ligt misschien te ver af van wat er door filosofen onder waarheid wordt verstaan“, zegt hij. In een periode dat hij zelf geplaagd werd door psychische problemen had hij op een gegeven moment een heel sterk gevoel van waarheid gehad. “Alles werd me opeens volstrekt duidelijk. Het is moeilijk onder woorden brengen wat het precies was. Opeens dacht ik te begrijpen waar de hele schepping om draaide.“

Herman Philipse, hoogleraar aan de Universiteit Utrecht, moet niet veel hebben van dit soort gevoelswaarheden. Of uitspraken waar of onwaar zijn, hangt volgens hem af van de context waarbinnen deze begrippen gebruikt worden.

Philipse: “Als een theoloog zich bijvoorbeeld afvraagt wat de oerknal veroorzaakt heeft, dan is dat een zinloze uitspraak, omdat iets alleen maar in de tijd kan voorafgaan aan iets anders, en er vóór de big bang simpelweg geen tijd bestond.“

Jos de Mul, hoogleraar aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, toont zich wat gevoeliger voor de tragische kanten van de waarheid. “De waarheid die in de klassieke tragedies verscholen ligt, toont hoe machteloos de hoogmoedige mens eigenlijk is“, zegt hij.

Naarmate de nacht vordert en de alcohol rijkelijker vloeit, komen er steeds meer waarheden bovendrijven. Een jongen en een meisje staan te zoenen op de gang. Ware liefde?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden