Zoeken naar onzichtbaar middelpunt

Wat maakt een bedrijf, een ziekenhuis, een school tot een bezield geheel? Op een symposium van het Christelijk-Sociaal Congres, vandaag in Driebergen, vergelijkt Hein Blommestijn, hoogleraar spiritualiteit, de bezielde organisatie met een kathedraal. ,,Een kathedraal is iets heel anders en iets meer dan de som van alle gebruikte stenen: ze is architectuur en idee.''

Cokky van Limpt

Begin deze maand reisden topmanagers en hoogleraren bedrijfsleven uit de hele wereld naar Washington voor een vijfdaags congres van de Academy of Management over het thema 'management en spiritualiteit'. Ook in Nederland blijkt dit onderwerp te leven. Tweehonderd bestuurders uit het christelijk maatschappelijk middenveld -bedrijfsleven, zorg, onderwijs, media, sportorganisaties- bezoeken vandaag in Driebergen een symposium van het Christelijk-Sociaal Congres over de vraag 'Wat bezielt mij en mijn organisatie?'.

Toch kan er volgens drs. H. Klamer, een van de organisatoren, in het bedrijfsleven (nog) niet worden gesproken van een trend om meer aandacht aan spiritualiteit te besteden. ,,Het is zeker niet zo dat ondernemers massaal in retraite gaan of zich inlaten met allerlei new age-achtige zaken. Als het gebeurt, wordt dat vooral erg opgeblazen door de media. Je zult echter nog altijd meer ondernemers aantreffen in de kerk, bij de traditionele spiritualiteit, dan Tsjakka-roepend bij Emile Ratelband.''

,,In christelijke organisaties -en dat zijn alle clubs die zijn aangesloten bij de Stichting Christelijk-Sociaal Congres- leeft de vraag naar identiteit natuurlijk altijd wel. Maar in het bedrijfsleven speelt ze toch een veel kleinere rol dan bijvoorbeeld in de christelijke zorg en het onderwijs.'' Het merendeel van de bezoekers van het symposium vandaag is dan ook níet afkomstig uit ondernemerskringen.

Wat ís bezieling en hóe beziel je mensen?: zowel de diepte als de praktische toepassing van het thema komen op het congres aan de orde. Hein Blommestijn, hoogleraar spiritualiteit aan het Titus Brandsma Instituut (TBI) in Nijmegen, neemt de verdieping voor zijn rekening, consultant Lenette Schuijt de praktijk.

Beide sprekers delen de mening dat een bezielde organisatie open is en in beweging. Blommestijn: ,,De deelnemers verschansen zich niet in een systeem van vastliggende verhoudingen en procedures die gericht zijn op de angstvallige handhaving van de status quo.'' Schuijt: ,,Er is iets waarvoor bezielde organisaties bestaan dat verder gaat dan overleven, ledenbehoud en groeiend marktaandeel. Een besef van 'waartoe', van een bestaansgrond.''

Die bestaansgrond noemt Blommestijn het onzichtbare Midden, een punt dat buiten het platte vlak ligt van de menselijke belangen. ,,Wanneer spiritualiteit centraal staat in de organisatie schept dit samenwerking en samenhang vanuit dat onzichtbare middelpunt. Van daaruit komen zowel de personen als de organisatie tot bezieling.''

In de cursussen en lezingen over spiritualiteit die Blommestijn en zijn TBI-collega's geven -aan kloosterordes, maar ook in toenemende mate aan belangstellenden buiten het rk erf, zoals predikanten, artsen- maken zij graag gebruik van teksten, die aansluiten bij het aandachtsgebied van de deelnemers of toehoorders. ,,Ik heb ervaren dat teksten mensen veel meer verleiden om vanuit hun binnenkant te praten, dan wanneer hun gevráágd wordt over hun binnenkant te praten.''

Voor vandaag heeft hij teksten uitgekozen over de bouw van een koepelgewelf en een kathedraal. Beide bouwwerken beschouwt hij als metaforen voor een werkorganisatie waarvan mensen en activiteiten de bouwstenen zijn. De koepel wordt opgebouwd rond een onzichtbaar, richtinggevend middelpunt, dat zowel werkdoel is als einddoel, ontmoetingsmoment. Met een tekst van de vroeg-christelijke auteur en kloosterstichter Cassianus (360-430) illustreert hij wat hij bedoelt:

'Als iemand het koepelgewelf van een absis in de hoogte af wil sluiten, moet hij nauwlettend de lijn rondom het precieze middelpunt volgen en in overeenstemming met die onfeilbare norm moet hij de hele ronding optrekken in een gelijkmatige, strakke bouw. Wie tracht te bouwen zonder naar dit midden te kijken zal, hoe vaardig of begaafd hij ook meent te zijn, onmogelijk de regelmatige ronding zonder fout bewaren, of uit kunnen maken hoeveel hij van de volkomen ronding is afgeweken. Telkens moet hij terugkeren naar die wijzer van de waarheid. Zich daarop richtend corrigeert hij de in- en uitwendige omtrek van zijn werk. In één punt ligt de leidraad van zijn brede en hoge bouw.'

,,Een bezielde organisatie waar spiritualiteit en werk geen gescheiden werelden vormen, is gebouwd rond dat onzichtbare Midden,'' meent Blommestijn. Wanneer de deelnemenden in een organisatie níet op dit ontmoetingspunt zijn gericht, verliezen hun handelingen hun gerichtheid en wordt het precaire evenwicht van de koepel doorbroken.

De vergelijking van een bezielde organisatie met een kathedraal heeft Blommestijn ontleend aan de roman Oorlogsvlieger van de Franse legerpiloot-schrijver Antoine de Saint-Exupéry. In de Tweede Wereldoorlog wordt deze uitgestuurd voor zinloze verkenningsvluchten om de opmars van de Duitsers in kaart te brengen. Tijdens de beschietingen boven Atrecht (Arras) belooft hij zichzelf na terugkeer een nachtelijke wandeling te maken om tot klaarheid te komen met betrekking tot zijn ware bezieling. In de roman beschrijft hij zijn persoonlijke ervaringen en overpeinzingen.

De zinloosheid van de verkenningsvluchten confronteert De Saint-Exupéry met de vraag naar de investering van persoonlijke inzet die de bouw van een kathedraal vraagt:

'Vanochtend bestond er niets dan een leger in ontbinding en een ordeloze, onsamenhangende massa burgers. Maar zo'n onsamenhangende massa is al niet meer onsamenhangend als ze in het denken van een enkel bewustzijn weer een eenheid gaat vormen. De stenen op een opslagplaats liggen maar in schijn ordeloos op een hoop als er ergens in een keet ook maar één man aan de te bouwen kathedraal denkt.'

Over het wezen van de kathedraal schrijft hij: 'Een kathedraal is iets heel anders en iets meer dan de som van alle gebruikte stenen; ze is architectuur en idee. Uit de stenen kan men geen begrip van de kathedraal afleiden; zij is het die de stenen door haar eigen betekenis verrijkt. De stenen zijn geadeld voor het doel waarvoor ze gebruikt werden.'

Wil een bedrijf, school of ziekenhuis bezield zijn, dan zal het, stelt Blommestijn, bereid moeten zijn ruimte te scheppen voor 'de visie op de kathedraal'. ,,Naast alle praktische dingen die gedaan moeten worden op grond van de logica van de efficiëntie en het winstprincipe, dient er ruimte te zijn voor iedereen om bouwer van de kathedraal te worden. Dat vereist geen vergaderingen en geen indoctrinatie, maar gezamenlijke bezinning op het einddoel.''

In de woorden van Lenette Schuijt: ,,Bezieling is geen truc, maar een geschenk dat ons toevalt. Je kunt het niet top-down invoeren, maar als leidinggevende wél de ruimte creëren waarbinnen bezieling een kans heeft.'' Zoek naar waarden, adviseert ze, zonder ze vast te leggen in tot verstolling gedoemde visies en beleidsdocumenten. ,,De betekenis van waarden als respect en rechtvaardigheid is open en onaf, waardoor we steeds opnieuw worden uitgedaagd ons ermee te verbinden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden