Zoeken naar het onderbewuste

'Donkere figuur', 1945-'48. Coll. Rijksmuseum Twenthe. (Trouw)

Met een indringende presentatie toont het Cobra Museum dat het werk van Piet Ouborg de schakel vormt tussen de Cobra-beweging en het surrealisme.

Een schilder die zichzelf levenslang op een Freudiaanse divan neerlegt om daarmee via zijn dromen zijn gevoelsleven en zijn onderbewustzijn te exploreren: het komt niet zo vaak voor in de naoorlogse kunst. Voor de surrealisten uit het Parijs van de jaren’ 30 was het echter de gewoonste zaak van de wereld om zo hun schilderijen te maken.

In Nederland kwam dit surrealisme nooit tot wasdom, met uitzondering van een beperkt aantal schilders van het formaat van Jopie Moesman, Kor Postma en Willem van Leusden. Aan de hand van het sprankelende overzicht dat het Cobra Museum voor moderne kunst in Amstelveen biedt, kan daar ook de naam van Piet Ouborg aan worden toegevoegd.

Hoewel lange jaren werkzaam in het voormalige Nederlands-Indië wordt Ouborg (1893-1956) in Nederland als een van de meest interessante kunstenaars beschouwd. Zijn werk – het oeuvre wordt geschat op een kleine 2000 werken, waaronder veel schilderijen maar ook een grote groep pentekeningen – wordt door menig museum in Nederland verzameld. Maar het is na zijn dood in de jaren ’50 slechts zelden tot een retrospectief gekomen. Alleen het Dordts Museum dat hem altijd trouw heeft gevolgd, het Rijksmuseum Twenthe in Enschede en enkele kleinere instellingen hadden de moed om het wijd en zijd verspreid geraakte oeuvre vakkundig te analyseren. Daar komt bij dat het werk van de bescheiden schilder in de schaduw is gezet door dat van de Cobra-beweging met wie Ouborg zo verwant was.

Verwant wel, maar helemaal lid van de beweging wilde hij eind jaren ’40 niet worden. Afkeer van enige vorm van collectiviteit heeft hem weerhouden om ’bij de groep’ te horen. Waarschijnlijk was er ook sprake van een aanmerkelijk leeftijdsverschil. Cobra-schilders als Constant, Appel en Corneille waren eind jaren ’40 nog jonge honden die graag tekeer gingen tegen de gevestigde orde (lees het destijds al volledig vastgelopen realisme van de jaren ’30 en ’40).

Anderzijds baseerden ze hun opvattingen over de kindertekening die op spontane wijze tot stand komt, met de écriture automatique, de etnografica en het literaire sprookje ook op wat de generatie van surrealisten had voortgebracht. Omdat Ouborg tot die generatie heeft behoord, vervulde hij dus een brugfunctie.

Bovendien liet hij zich rond 1946-1950 zeker niet op experimenteel vlak onbetuigd. Je kunt hem dus vergelijken met een schilder als Jackson Pollock in de Verenigde Staten die al voor de oorlog een surrealistische stijl beoefende, daartoe geïnspireerd door het werk van de Chileense surrealist Roberto Matta.

Die vergelijking kan ook op een bijzonder moment worden doorgetrokken: Pollock ontwikkelde in zijn abstract - expressionistische periode de zogeheten fractal painting. Fractals zijn meetkundige figuren die zelf gelijkend zijn, met andere woorden, een fractal is opgebouwd uit verschijningsvormen met een sterk gelijkend karakter.

Ouborg tekende al voor de Tweede Wereldoorlog organismen die je amoebes of bacteriën kunt noemen. Het wezen van de amoebe is dat ze geen stabiele vorm kent. De uitstulpingen kunnen alle kanten uitgaan, maar de basisvorm blijft lang behouden Hij ontleende hun bestaan aan wetenschappelijke studies, interpreteerde ze op een rationele basis die uiteindelijke een kunstzinnige vervoeging kreeg. De amoebe-achtige vormen duiken ook op in de abstracte en veelkleurige doeken die in de jaren ’50 ontstonden. Ze zweven dan in een droomlandschap, het nabeeld dat overblijft als je je gesloten ogen indrukt of uitwrijft.

Net als voor de veel jongere Cobra-schilders is de Tweede Wereldoorlog voor Ouborg een scheidslijn tussen traditionele en experimentele kunst geweest. Ouborg begon aanvankelijk aan zijn surrealistische avontuur in een stijl die in figuratieve zin sterk overeenkwam met Tanguy en Ernst, schilders wier werk hij ongetwijfeld tegenkwam in de tijdschriften die hij in Indië onder ogen kreeg.

In zeegezichten of landschappen drijven of staan wonderlijke, organische vormen die niet snel hun eigenlijke bedoelingen onthullen. Gaandeweg loste Ouborg deze organische structuren in een reeks van wiskundige figuren op, waarbij bol, cirkel, ovaal en driehoek naast rechthoek en trapezium als basisvormen worden gebruikt. Soms echoën organische vormen (zaagtand, hart, wolk of snavel) nog even na om het raadsel van de droom te versterken. Na 1945 breekt hij daar radicaal mee. Door vereenvoudigde vormen en egaal ingekleurde vlakken te verbinden aan een abstract - expressionistische gevoelsuiting ontstaan voorstellingen die sterk aan Joan Miró doen denken.

Met zijn Cobra-collega’s had Ouborg belangstelling voor de kindertekening gemeen. Ouborg verzamelde ze zelfs, al wordt in Amstelveen niet duidelijk in welke mate hij dat deed. Erg veel uitstraling naar zijn originele werk heeft het trouwens niet gehad.

Cobra-schilders waardeerden in de kindertekening de spontaniteit waarmee ze door het kind is gemaakt en daarmee ook een vermeend intellectualisme mist. Appels fabeldieren misstaan niet in het circus, Corneille’s vogels vliegen dwars door het paradijs en de oermens van Jorn reflecteert al evenzeer het spelende kind.

Ook al exploreerde Ouborg het gevoelsleven en het onderbewuste, de ratio was hem nooit vreemd. De landschappen met hun geheime dromen, vaak doordrenkt van seksuele toespelingen, behoren allerminst tot de kinderwereld, maar richten zich op de volwassen medemens. Ouborg hanteerde een symbolische taal die heel persoonlijk bleef, ze kreeg toch vooral een rationele uitdrukking.

Piet Ouborg (1893-1956):'Luisterend in beweging', olieverf op doek, 1948. Coll. Cobra Museum. (Trouw)
(Trouw)
'Geschreeuw in de stilte', gouache op papier uit 1938-'40. Part. coll. (Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden