Zoeken naar een marsroute in verwarrende tijden

Europa doolt, Nederland zwalkt, de Grieken zijn failliet, de Arabieren zijn zoekende of vechtende. Wat is goed leiderschap in barre tijden? Wat is belangrijker: een goede visie of het vermogen om het gevoel te wekken dat je die hebt? Wat is rampzaliger: een leider die gelijk heeft maar het niet krijgt of een leider die fout zit maar toch gelijk krijgt? En als er geen gelijk bestaat, wie is dan de aangewezen leider?

'Eerlijkheid is essentieel'
'De vorsten van deze wereld regeren met ijzeren vuist en maken misbruik van hun macht', zegt Jezus. Hij laat er een oproep op volgen dienstbaar te zijn. Dienstbaar leiderschap is navolging van Jezus. Ook hij is gekomen om te dienen, niet om gediend te worden. In de praktijk kan het lastig zijn. Onlangs moesten we mensen ontslaan bij het reorganiseren van het bisschopshuis. Dat deed pijn. Ervaren mensen het leiderschap in zo'n geval nog als dienend?

En verder is er het menselijke tekort, de zonde. Macht corrumpeert. Er is tegenmacht nodig, checks and balances. Stalin en Hitler waren verschrikkelijke uitwassen van destructief, ongecontroleerd leiderschap.

Leiderschap moet het algemeen belang dienen. Bij een politicus kan dat botsen met deelbelangen of partijbelang. Rutte is premier voor alle Nederlanders, maar ook leider van de VVD. Ook is er de tegenstelling tussen korte en lange termijn. Een politicus heeft altijd de vier jaren tussen verkiezingen in het achterhoofd. Maar grote problemen als het klimaat overstijgen die korte termijn. Een politicus kan in de verleiding komen ze daarom te verwaarlozen.

Een politiek leider moet zich tegenover het publiek durven te plaatsen. Op grond van kennis van zaken moet hij tegen de waan van de dag in durven te gaan. Populisten doen dat niet, ze spelen in op sentimenten. Ze zeggen dat de elite zich heeft losgezongen van de werkelijkheid. Ik vind dat een gevaarlijke stelling die afbreuk doet aan oprechte politici. Wilders benoemt reële problemen maar zijn antwoorden zijn te kort door de bocht. Ze doen geen recht aan de complexheid. Daarmee strooit hij zand in de ogen van de mensen. Hij drijft mensen uit elkaar. Mensen horen volgens het katholieke sociale denken juist fundamenteel bij elkaar.

Een politiek leider moet een marsroute, een visioen hebben, ook in tijden van verwarring. Gemakkelijk is dat niet, op dit moment wordt er gezegd dat er ook een crisis in de economische wetenschap is. Hoe zet je dan een koers uit? Eerlijkheid is essentieel. Goede politici zijn geen illusionisten. De idealen van de Franse revolutie waren vrijheid, gelijkheid en broederschap. Dat zijn geen illusies maar stimulansen. Er zijn ook politici met destructieve marsroutes. In het ergste geval krijg je dan inderdaad de rattenvangers van Hamelen. De valse visioenen van Hitler en Stalin waren gebouwd op miljoenen mensenlevens.

Aan een politicus die gelijk heeft maar het niet krijgt heb je weinig. Bij supermachten zie je het omgekeerde, ze kunnen hun zin doordrijven ook al hebben ze ongelijk. Dat zag je bij de Amerikaanse inval in Irak. Het was naïef te denken dat je op die manier een stabiel Irak zou kunnen creëren. Het zijn verschrikkelijke dilemma's, zeker vanuit het perspectief van christenen in het Midden-Oosten. In Egypte en Syrië genoten ze voor de revoluties een zekere religieuze vrijheid, al was die gebaseerd op een zeer discutabel fundament van dictatuur. Ik kan begrijpen dat ze zich nu enorme zorgen maken."

Gerard de Korte is bisschop van Groningen-Leeuwarden

'Het woord leiderschap is gedevalueerd'
'Leiderschap is dienstbaarheid, je doet het voor anderen. Goed leiderschap heeft verder een visioen nodig. Leiderschap bestaat bij de gratie van een groep, en die groep moet een visioen delen. De Bijbel vergelijkt leiders met herders. Messiaanse gestalten zijn altijd herders. Jezus noemt zichzelf een goede herder.

De meeste leiders komen er in de Bijbel slecht vanaf. Gunstige uitzonderingen zijn Mozes, David, Salomo en Jacob. Alle vier wijzen ze niet naar zichzelf maar naar iets dat boven henzelf uitstijgt. Negatief over de leiders van zijn tijd is Ezechiël. Hij beschrijft Israël als schapen in nood. De leiders noemt hij slechte herders, die zichzelf weiden en niet hun schapen. Die schapen zelf deugen trouwens ook niet allemaal. Bij Ezechiël lijkt de cirkel rond, die begint bij Abraham. Een stem zegt Abraham dat er iets anders is, iets beters, een beloofd land. Hij gaat op pad. Later rijzen er toch twijfels: heeft hij die stem echt gehoord? Bij Ezechiël krijg je soms bijna de indruk van niet. Toch houd ik vast aan dat visioen. Het idee van een zwijgend heelal spreekt me niet aan. Het omgekeerde van het bijbelse visioen is niksheid en zo ervaar ik het leven niet.

Het woord leiderschap is gedevalueerd. Ik krijg geregeld aanbiedingen voor cursussen leiderschap, bijvoorbeeld via LinkedIn. Maar leiderschap is meer dan wat handigheidjes. Ik praat vanaf de kantlijn. Ik respecteer politici, omdat ze de moed hebben de verantwoordelijkheid op zich te nemen. Toch zou iets meer visioen geen kwaad kunnen. Niet als slogan maar doorleefd. Misschien zitten we vooral in een visionaire crisis, eerder nog dan een financiële. Ik vind het erg dat Europa zo onder vuur ligt. Europa is een visioen. Van huis uit is mij bijgebracht hoe belangrijk Europa is. De kerngedachte was dat handel, gelijke kansen en het elkaar beter leren kennen oorlogen zouden voorkomen. Dat is nu versmald tot: 'Wij gaan niet voor hun betalen.'

Een leider moet ook oog hebben voor de tegenkant van het visioen. Dat heb ik van Nico ter Linden geleerd. Waarom heeft men bezwaar tegen een bepaald visioen? In de periode voor Fortuyn bezocht ik een oude vrouw. Ze had geweldige dingen gedaan in de Tweede Wereldoorlog. Maar nu stak ze een racistisch verhaal af. Ik zei daar iets van. 'Waar woont u?' vroeg ze. Ik woonde in een witte wijk. 'Dan weet u niet waarover u het heeft', zei ze. Als je niet ingaat op de bezwaren tegen een visioen dan luisteren mensen niet meer.

Je hebt natuurlijk ook valse visioenen, en dan krijg je een Hitler of een Stalin. Maar zelfs als je een goed visioen hebt, ook dan kan het nog hopeloos misgaan. Een leider moet zijn eigen beperkingen kennen. Hij heeft adviseurs nodig die hem hard bekritiseren. In de Bijbel doen de profeten dat. De grootste bedreigingen voor leiderschap zijn ijdelheid, seks en geld. Dat zei een gemeentelid. We weten het allemaal wel, maar toch gaat het telkens weer mis."

Henk Leegte is doopsgezind predikant in Amsterdam

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden