Zoeken naar de plattegrond van vernietigingskamp Sobibor

Archeoloog Ivar Schute gaat vanaf vandaag twee maanden graven naar sporen in de bodem van Sobibor. 'Het zichtbaar maken van gebouwen heeft een grote impact op mensen.'

De eerste keer dat Holocaust-archeoloog Ivar Schute naar zijn nieuwe werkterrein ging, reed hij er straal aan voorbij. Langs de desolate landweg op de grens van Polen, Wit-Rusland en Oekraïne geeft alleen een grijze muur met plaquettes aan dat dit een van de meest sinistere plekken in Europa is. De sporen van vernietigingskamp Sobibor zijn door de Duitsers nauwkeurig uitgewist. "Het is er kaal, leeg en somber", zegt Schute. "Overlevers die het kamp bezoeken kunnen zich vaak helemaal niet oriënteren, omdat ze alleen nog de spoorlijn herkennen."

In 1943 sloot het vernietigingskamp na de ontsnapping van ruim driehonderd gevangenen. De gebouwen werden met de grond gelijkgemaakt. Op de plek waar het kamp gestaan had, werden bomen geplant en boerderijtjes aangelegd, de dwangarbeiders werden daarna vermoord. De commandantswoning is het enige gebouw van toen dat nog overeind staat. Alsof er niets gebeurd is, woont daar nog altijd een Pools gezin.

Schute zal samen met een Israëlische, een Slowaakse en twee Poolse archeologen proberen de geschiedenis van het kamp terug te halen aan de hand van wat ze in de bodem vinden. Ze worden geholpen door twintig Poolse arbeiders. Israël, Slowakije, Nederland en Polen willen een nieuw museum bouwen op de plek waar vroeger het selectieproces plaatsvond. Schute zal de komende twee maanden vooral besteden aan het onderzoeken van de grond waar het nieuwe gebouw moet komen.

Ruim zeventig jaar na de sluiting is nog steeds niet echt duidelijk hoe Sobibor er precies uitgezien moet hebben. Pas sinds een paar jaar wordt de bodem van vroegere kampen onderzocht. Afgezien van wat haastig forensisch onderzoek vlak na de oorlog, was graven lange tijd taboe. Schute: "De grote lijn is er wel. Je kan het zien als een lopende band; mensen komen aan, lopen door een gang, worden geknipt en van hun bezittingen ontdaan, worden vergast en verwerkt. Een menselijk abattoir. Maar als je verder kijkt naar waar wat er precies gestaan heeft, dan klopt er veel niet. De enige echt goeie plattegrond van Sobibor komt voort uit archeologisch onderzoek."

Zo loopt nu de Himmelfahrtstrasse, de weg die de gevangenen moesten afleggen naar de gaskamer, in een rechte lijn van de selectieplaats richting de massagraven.

Maar in werkelijkheid loopt de laatste gang van de circa 170.000 slachtoffers in een knik door de naaldbomen. Hoe dat eruit moet hebben gezien, is nog niet duidelijk. Vlak voor de weg uitkomt bij het monument en de massagraven, zijn de archeologen het spoor bijster. De gaskamers zijn nog altijd niet gevonden.

Vorig jaar groef Schute al twee weken aan de achterkant van het kamp, waar de lijken van gevangenen werden verbrand of begraven. "Dichter bij de hel kan je niet komen."

Op onverwachte momenten kroop het werk hem onder zijn huid. "Botmateriaal vind je als archeoloog vrij vaak. Maar ik merk dat als ik een gebit vind, ik daar een emotionele associatie mee heb. Zeker als het van een kind is."

De archeoloog raakte betrokken bij het project in Sobibor door eerder onderzoek in kamp Westerbork. Hij onderzocht er een deel van de vuilstortplaats. Dezelfde Nederlandse voorwerpen doken ook in Polen op. Vanuit Westerbork werden ruim 35.000 Nederlandse Joden op transport gezet naar Sobibor. "De jampotjes uit de Betuwe vind je hier."

Zijn werk is in feite monumentenzorg, vindt Schute. "Je merkt dat het boven de grond brengen van voorwerpen en het zichtbaar maken van de gebouwen, een enorme impact heeft op mensen. Die persoonlijke voorwerpen - een naamplaatje, een ring met initialen - maken het moeilijk te bevatten verhaal van grote getallen inzichtelijk", zegt Schute.

Maar soms vraagt hij zich af wat hij in de kampen doet. "Het zijn geen fijne plekken waar je voor je plezier heen gaat, maar het barst er van de sporen en de resten. Dat is het laatste Holocaust-erfgoed. Naar mijn mening moet je dat bewaren, blootleggen, registreren, documenteren. Daarna kun je kijken hoe je dat een plek geeft in bezinning en herdenking."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden