Zoeken en tasten naar identiteit

Doekle Terpstra, tot mei voorzitter van het CNV, schreef 'na lang aarzelen' een boek. Daarin legt hij verantwoording af over zijn doen en laten. Trouw zocht hem op. ,,De Protestantse Kerk in Nederland is toch een drama!''

'Ik ben zo gereformeerd als de neten. En dat blijf ik tot mijn dood.'' Doekle Terpstra (48), bezig aan zijn laatste maanden als voorzitter van de christelijke vakcentrale CNV, vertelt zonder schroom en met de nodige zelfkritiek wat hem bezighoudt. Uit zijn mond klinkt het niet aanmatigend: ,,Als ik een berg beklim moet het de Mont Blanc zijn''.

Terpstra is niet bang voor het doen van forse uitspraken. ,,Bij het CDA, waarvan ik 'slapend' lid ben, mis ik de hunkering naar recht, naar gerechtigheid. Niet alleen bij de christen-democraten in het kabinet, ook bij de fractie. Men laat zich nogal eens leiden door marktdenken, door financiële calculaties. Dat heeft, behalve met electorale overwegingen, ook te maken met krachten binnen de partij voor wie de C van CDA staat voor 'conservatief'.''

,,Ik ben erg kritisch geweest over het concept van verantwoordelijkheid van dit kabinet. Er wordt gesproken over verantwoordelijkheid, niet in de zin van verbindende solidariteit, maar van zelfredzaamheid. De burger moet zichzelf maar zien te redden. Daarmee haal je de ziel uit het woord verantwoordelijkheid. Op die manier wordt dat begrip misbruikt voor politiek opportunisme en zet je de deur open voor onverschilligheid.''

,,Maar tijdens de Bilderbergconferentie, veertien dagen geleden, werd ik geraakt door een authentiek verhaal van Balkenende. De premier deed oprecht een poging het woord solidariteit met hoofdletters en perspectiefvol uit te tekenen. Ook de bijeenkomst vorige week in de Ridderzaal, waar het positieve thema van verbinding centraal stond, was mij uit het hart gegrepen. Nu nog de daad bij het woord voegen.''

Hoe staat het eigenlijk met de C van CNV?

,,Het is meer dan ooit ons referentiekader. We hebben op dat punt onze gêne afgelegd. Christelijke identiteit is geen zwakte, maar een kracht. We proberen die C zichtbaar te maken binnen de organisatie, in de beleidskeuzes en in de wijze waarop we die praktisch gestalte geven. Maar ook door stil te staan bij de spirituele dimensie van arbeid en door ons solidair te tonen met de vakbeweging in de Derde Wereld. Dit alles in het besef dat christelijke identiteit een voortdurend zoeken en tasten inhoudt.''

Je noemt jezelf een geëngageerd kerklid.

,,Ik vind het heerlijk deel uit te maken van een gemeente, om te luisteren naar een preek, met elkaar te zingen, via het gebed dingen te delen. Op zo'n moment is iedereen gelijk in zijn oriëntatie op God. Prachtig! Maar het mooiste vind ik de zegening voor vertrek: ga, maak er iets van, en mijn zegen heb je.' Wat een metafoor!''

,,Ik zit niet meer elke zondag in de kerk. Vroeger had ik dan het idee dat de Heer mij bestraffend toesprak. Nu besef ik dat God geen boekhouder is die turft wie er wel en niet zijn. Ik ben de afgelopen decennia ook dat exclusieve kwijtgeraakt, het idee dat het heil zich uitsluitend binnen het christendom voltrekt. Dat komt doordat ik in het internationale vakbondswerk met tal van andere religies kennis heb gemaakt. En met eerbied.''

,,Zelf voel ik me sterk geraakt door bijbelse beelden. Dat verhaal over de werkers in de wijngaard vormt zo'n leerzame omkering van de rationaliteit. Ook al sta ik er nu heel anders in dan twintig, dertig jaar geleden, toch blijft de Bijbel de bodem van mijn bestaan. Hij geeft me stevigheid. Als ik in de auto zit denk ik vaak na over bijbelverhalen.''

De hedendaagse samenleving wordt individualistisch genoemd, in de zin dat er een gebrek aan solidariteit is.

,,Mensen die daarover klagen vergeten dat er vroeger vaak sprake was van afgekochte solidariteit. Vanaf de kansel hield men de gelovigen dwingend voor: gij zult lid worden van de protestantse of katholieke vakbeweging, van de ARP of de KVP. Bij de nieuwe generaties krijgt het begrip saamhorigheid een authentiekere vorm. Ze kiezen bewust voor nieuwe maatschappelijke verbanden. En daar zie ik prachtige voorbeelden van echte solidariteit uit ontstaan. Let wel, ik beweer niet dat alles wat er in onze samenleving gebeurt geweldig is, maar ik weiger me over te geven aan niet op de feiten gebaseerd cultuurpessimisme.''

Steeds minder mensen gaan nog langdurige verbanden aan.

,,Het probleem is niet dat mensen zich niet langer voor het leven wensen te binden, maar dat wij onze structuren daar niet bij hebben aangepast. Veel instituties -de kerk, de politieke partij, de vakbeweging- bestaan bij de gratie van het beheersen van processen. Wellicht moet je die processen juist meer loslaten, structuren flexibeler maken. Je kunt tegenwoordig een fervent automobilist zijn, de krant van de autolobby lezen én Milieudefensie steunen in haar acties tegen te veel autogebruik. Daar zit iets vluchtigs in. Toch denk ik dat ook onze samenleving behoefte heeft aan vastigheid. Vandaar al dat gezoek naar nieuwe waarden en normen.''

Heeft de kerk haar structuren aangepast?

,,Oh nee! Ook daar zie je door de bomen het bos allang niet meer. Goede, lokale initiatieven verdwalen in een woud van regels, opgelegd door synodes en andere vastgeroeste kerkelijke gremia. Neem nou zo'n PKN (Protestantse Kerk in Nederland). Dat is toch een drama! Die kerk is puur institutioneel en zakelijk, daar gaat geen enkele geestelijke inspiratie van uit. En als ik in de loop der jaren één ding heb ervaren is het dat je de Geest niet aantreft in het verstand, maar in de emotie, in wat je voelt aan vreugde, hoop, liefde, maar ook in woede, haat.''

Terug naar die solidariteit. Een groot deel van de jongere generatie beschouwt de welvaartsstaat als een gegeven.

,,Ik stoor me geweldig aan de matheid bij jongeren over wat er in de samenleving gebeurt. We dienen hun duidelijk te maken dat onze geordende, democratische maatschappij niet zomaar is ontstaan. De generaties vóór ons hebben daar enorm voor gezwoegd. Wij zullen ervoor moeten bikkelen dat die kwaliteit blijft, of liever, nog wat beter wordt. Daar zullen we gezamenlijk aan moeten werken, op alle niveaus. Anders lukt het niet. Niemand kan onverschillig staan tegenover wat zich in de samenleving voltrekt.''

Waarom zien veel mensen de samenleving niet meer als iets dat van hen is, waar ze zelf verantwoordelijk voor zijn?

,,Omdat we onze maatschappelijke verantwoordelijkheid voor een groot deel hebben overgedragen aan autoriteiten: het politieke bestuur, politie, brandweer, zorginstellingen, uitvoeringsorganen, noem maar op. Hierdoor zijn we het gevoel kwijtgeraakt dat wij zelf medeverantwoordelijk zijn. Ik vind het van urgent belang dat we die 'verstatelijking' op tal van niveaus terugdraaien. Wie voelt zich nog eigenaar van de boom in zijn straat, van het plantsoentje in de wijk, van de veiligheid in de stad, van de sociale zorg in het land? Zo gaat de vitaliteit van onze samenleving verloren.''

Misschien wíllen mensen zich niet meer bezighouden met maatschappelijke taken, zeggen ze: we hebben het te druk met particuliere besognes; voor de rest huren we professionals in. Het Greenpeacegedrag: ik betaal en jullie gaan de rubberboten in om het milieu te beschermen.

,,Dat is een ontkennen van eigen verantwoordelijkheid, een manifestatie van onverschilligheid en luiheid die onze samenleving zich niet kan permitteren. Als we alles afwentelen op de overheid en beroepsorganisaties loopt het verkeerd af.''

Sinds de moordaanslag op Pim Fortuyn en zeker die op Theo van Gogh wordt onze samenleving gedomineerd door angst, onzekerheid, onbehagen. Reageert het kabinet adequaat?

,,De Amsterdamse wethouder Aboutaleb zei het zo mooi: 'We hebben een man met grote armen nodig die in staat is deze om de schouders van de samenleving te leggen.' Dat is het! Dit land heeft behoefte aan profetisch leiderschap. Iemand die op visionaire wijze een marsroute kan uitzetten en de hele samenleving daar warm voor weet te krijgen. Zo'n man mis ik. Balkenende en Donner belichamen als weinig anderen de moraliteit in Nederland. Het zijn integere politici, welke kritiek je op hun beleid ook kunt hebben. Maar zijn het ook profetische leiders, mannen met grote armen? De vraag stellen is haar beantwoorden.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden