Review

’Zoek naar de zin van technologie’

Ooit lag de bron van goed en kwaad bij God, daarna bij onszelf. Is het nu tijd de bron van de ethiek in de dingen te leggen? Absoluut niet, zegt civiel technicus en reformatorisch filosoof Egbert Schuurman. Over de gevangenis van het technisch wereldbeeld.

Techniek bepaalt al te veel onze waarden, vindt civiel technicus en reformatorisch filosoof Egbert Schuurman, die tevens politicus voor de ChristenUnie is. We moeten volgens hem juist het morele heft weer in eigen handen nemen. „Wij lopen met onze moraal achter de dingen aan. We vinden een auto uit die hard kan rijden. Vervolgens bedenken we dat dat gevaarlijk is. Om het op te lossen vinden we de snelheidsdrempel uit. Zo hobbel je met de ethiek achter de techniek aan.”

Is dat erg?

„Ik vind van wel. Je blijft een gevangene van de techniek, of zoals ik het vaak noem, van het technisch wereldbeeld. Ik zie het graag andersom: dat we eerst bedenken wat voor wereld we willen en daarna de techniek ontwikkelen die ons dichter bij die wereld brengt. Techniek om de techniek is levensbedreigend, zoals het verhaal van de toren van Babel laat zien. Techniek moet het leven van planten, dieren en mensen dienen. Ethiek kan in die omschakeling in denken over techniek een belangrijke rol spelen.”

Hoe?

„Ethiek moet de beginvraag stellen: wat voor een wereld willen we en hoe kan techniek ons daarbij helpen? Als we het bijvoorbeeld belangrijk vinden dat een mens kan genieten van zijn nachtrust, is het logisch om onze grootste luchthaven uit de Randstad te halen. Vervolgens bedenk je hoe. Ik ben groot voorstander van een eiland in zee. Het kost veel geld, dat is waar. Maar het brengt ons wel dichter bij een wereld die we willen. Net als ondergronds bouwen. Een enorme investering. Maar waarom zou je uitlaatgassen de lucht in laten gaan, als je ze ook ondergronds kan opvangen?

Deze omdraaiing betekent dat de introductie van een technologie een bewuste keuze moet zijn. Neem genetische manipulatie. We gebruiken die techniek zonder dat we hem kunnen beheersen. De gevolgen voor de biodiversiteit zijn onbekend. De beslissende vraag die de ethiek zich moet stellen is: dient deze technologie het leven, of vormt zij juist een bedreiging? Denk aan kernenergie. We hebben kerncentrales, zonder dat we het afval kunnen verwerken. We gokken er op dat er in de toekomst wel een technische oplossing voor komt. Dat is onverantwoord. En typisch een voorbeeld van achter de techniek aan lopen. Elke nieuwe stap in technische ontwikkelingen betekent nu twee nieuwe stappen op het gebied van de ethiek. Maar in plaats van er achter aan te lopen, zouden we de techniek twee stappen voor moeten zijn. Een voorbeeld waarbij dat wel gebeurt is klonen van de menselijke embryo’s. Daar stellen we nu al ethische grenzen.”

U pleit voor een eiland in zee. Dat zorgt geheid ook voor onvoorziene problemen.

„Je krijgt nooit honderd procent perfecte oplossingen. Als politicus weet ik dat uit ervaring. Maar het gaat om het perspectief. Ethiek gaat om wat je behóórt te doen, niet om wat er gebeurt. In plaats van de risico’s en gevolgen van een uitvinding in kaart te brengen, moet techniekethiek daarom allereerst gaan over de vraag wat techniek behoort te doen.”

We moeten uitgaan van een wereld die we willen, in plaats van de wereld die we hebben?

„Ja. Je moet altijd op zoek naar de zin van technologie. Dat gaat ook mis. Soms lijkt een bepaalde techniek zinnig, maar zorgt toch weer voor problemen. Aan een wisselwerking met de techniek ontkom je niet. Maar blijf telkens de vraag stellen: dient deze technologie het leven?”

Over het antwoord kunnen de meningen verschillen?

„Het is niet recht toe recht aan, dat klopt. Vorige week had ik een debat over een eiland in zee voor Schiphol. Sommigen noemen dat een bedreiging voor de vogels in de Noordzee. Maar je moet ook kijken naar wat je wint. Namelijk een enorm leeg gebied waar zich nieuwe natuur kan ontwikkelen, en een leefbare omgeving voor omwonenden. Als je dan de balans opmaakt, denk ik dat zo’n eiland een verantwoorde onderneming is.”

Denken in het groot?

„Ja. Ethiek van de techniek houdt zich veel bezig met kleine dingen. Sinds Heidegger, die de technologische ontwikkeling als een groot, angstaanjagend verschijnsel beschreef, schrikken filosofen er voor terug om groot te denken als het gaat over techniek. We bestuderen de gevolgen van een bepaalde uitvinding, de invloed ervan op ons gedrag. Maar interessanter dan wat techniek met ons doet, is de vraag wat wij met techniek willen. Om de vraag goed te beantwoorden hebben we afstand nodig. Dan kunnen we onze eigen agenda zetten. Stel daar staat het terugbrengen van broeikasgassen op. Nu kijken we dan naar de bestaande auto’s, en slaan aan het technologisch verbeteren. Ze worden zuiniger, stoten minder uit. Daar is niks mis mee, maar je blijft denken vanuit de bestaande technologieën. Een eigen agenda betekent een nieuwe benadering: bijvoorbeeld het bevorderen van elektrische auto’s en bij de bron van de energieopwekking afvalstoffen ondergronds verwerken. Dan innoveer je met visie.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden