'Zoek de Dieselgate in jouw bedrijf'

interview | Ethiek | Na duurzaamheid moet in bedrijven nu aandacht komen voor ethische dilemma's, zegt Willem Lageweg, adviseur maatschappelijk ondernemen.

Mooi, al die bedrijven die aan maatschappelijk verantwoord ondernemen doen. De productie verduurzamen, minder grondstoffen gebruiken, de CO2-uitstoot omlaag brengen. Maar hoe kan het dan dat ook de bedrijfsschandalen de krantenlezer om de oren vliegen? Belastingontduiking, mislukte aanbestedingen, sjoemelsoftware in auto's: allemaal niet bepaald 'maatschappelijk verantwoord'. Dat komt doordat de ethiek binnen bedrijven op een laag pitje staat, denkt Willem Lageweg. De moraal is te weinig aanwezig binnen de muren van kantoren en fabrieken.

Lageweg (1951) vertrekt eind deze maand als directeur van MVO Nederland, een organisatie die bedrijven helpt om aan mvo, maatschappelijk verantwoord ondernemen, te doen (zie kader). Al terugkijkend op de afgelopen tien jaar zal Lageweg niet zeggen dat er weinig bereikt is. Hij wordt 'ontzettend blij' van bedrijven die hun best doen om duurzaam en sociaal te opereren. De grote winst van de afgelopen periode zit 'm letterlijk in de 'winst', constateert hij in zijn kantoor in de Utrechtse binnenstad.

"We hebben overtuigend laten zien dat maatschappelijk verantwoord ondernemen een business case is. Het loont. Je kunt je bedrijf verduurzamen, met oog voor mensen ondernemen en nog steeds, of steeds vaker juist, winst maken. Dat is ook te zien aan keiharde getallen: de afvalstroom is kleiner, de CO2-uitstoot van bedrijven vermindert, er wordt met minder grondstoffen geproduceerd."

Bedrijfsethiek

Die harde benadering was belangrijk om bedrijven bewust te maken van de gevolgen van hun handelen en om de mensen in de directiekamers te verleiden een duurzamer pad in te slaan. Maar bij die nadruk op de praktische kant, is de aandacht voor de ethische aspecten weggezakt. "Maatschappelijk verantwoord ondernemen is begonnen als bedrijfsethiek. Daar liggen de wortels. Maar ondanks gedragscodes, beter toezicht, mensen die zich bezighouden met integriteit, zien we schandalen bij gerenommeerde bedrijven. Liborgate was bij 'mijn' Rabobank. Ik heb daar gewerkt, de bank doet heel goeie dingen, toch kon dat gebeuren. De NS verloren een topman door aanbestedingsproblemen. De sjoemelsoftware bij Volkswagen, dat ook een heel duurzaam programma heeft. De Panama Papers over belastingontduiking. Wat zegt ons dat?"

Om op die vraag meer greep te krijgen, nodigde Lageweg onlangs vijftien mvo-managers van grote bedrijven uit: "Op zoek naar de Dieselgate bij jezelf, dat was het motto." In besloten kring, dat wel, want het achterste van de bedrijfsziel laten zien ligt gevoelig, merkte hij. "Maatschappelijk verantwoord ondernemen, daar is veel erkenning voor, ervaren die managers. Maar ze worstelen met de moeilijker dilemma's. Hoe kaarten ze die aan binnen het bedrijf zonder het gevoel te hebben verraad te plegen? Ze merken ook dat er weinig tijd is voor grotere debatten en dat er angst is bij de leiding dat er een imagotoestand van komt."

Dat 'gebrek aan morele moed' ziet Lageweg ook terug in andere discussies. De onwil van supermarkten om de kiloknallers uit te bannen, energiebedrijven die geen afstand willen doen van hun kolenstrategie, Shell dat hardnekkig bijna alle heil van fossiele brandstoffen blijft verwachten.

Wat zou kunnen helpen is een 'ethische raadkamer', een onafhankelijk gezelschap waarmee bedrijven vertrouwelijk hun morele dilemma's kunnen bespreken. Lageweg gaat samen met Nyenrode Business Universiteit en anderen zo'n adviserend orgaan opzetten. "Daar zouden zowel mensen in moeten zitten die verstand van ethiek hebben als bedrijfskundige mensen. Zo creëer je een veilige, maar deskundige plek waar je kwesties kunt opwerpen. Er is behoefte aan een klankbord buiten het bedrijf. En dat is toch weer wat anders dan consultants inhuren. Dit najaar gaan we het verkennen en hopelijk kunnen we de raadkamer volgend jaar lanceren."

Zo'n platform zou bedrijven ook een zetje moeten geven om de grondbeginselen van maatschappelijk verantwoord ondernemen in alle hoeken en gaten van de onderneming te laten doordringen. Want dat is geregeld niet het geval. Dan is er wel een mvo-afdeling, mooie mission-statements van de leiding en wellicht een mvo-jaarverslag. Maar hoe zit het met de afdelingen inkoop, sales, ict? "Dat zijn grote units waar de rol van geld, snelheid en concurrentie erg belangrijk is. De kwartaalcijfers, de halfjaarcijfers, daar worden ze op afgerekend." Die harde kant domineert ook bij de overheid, grootste inkoper en uitschrijver van aanbestedingen. "De prijs is over het algemeen bepalend. Kijk naar Ballast Nedam, dat is daar bijna kopje onder aan gegaan. De ethiek heeft in die omstandigheden zwaar te lijden."

Geslaagde voorbeelden

Toch is Lageweg niet pessimistisch over de verdere voortgang van maatschappelijk verantwoord ondernemen. De taak van zijn organisatie is bedrijven helpen maar ook de geslaagde voorbeelden aan de rest te laten zien. En die zijn er wel degelijk ook. "Neem detacheringsbedrijf Brunel. Dat is uit morele overwegingen gestopt met werkzaamheden in Nigeria. Men wilde niet toegeven aan de druk van smeergeld bij het zakendoen. Het familiebedrijf Ecostyle, dat milieuvriendelijke bestrijdingsmiddelen maakt, wist de verleiding van het grote geld te weerstaan. Er stond een multinational voor de deur in Appelscha om ze op te kopen. De familie is om de tafel gaan zitten en heeft zich afgevraagd: Is dit wat wij willen? We hebben ook een functie in de regio, zorgen voor werkgelegenheid, dat is ook onze maatschappelijke verantwoordelijkheid. Wij hoeven niet tot in de derde generatie onbezorgd op de Bahama's te liggen, hebben ze besloten."

Een manier om alle geledingen in een bedrijf bewust te maken van lastige kwesties, ziet Lageweg bij ingenieursbedrijf RoyalhaskoningDHV. "Na een aantal affaires, zij werken veel in ingewikkelde landen met dubieuze regimes, hebben ze hun aanpak veranderd. Iedereen die meewerkt aan een project moet alert zijn op zaken als omkoping, milieuvervuiling etc. Als zoiets zich voordoet, moet dat eerst in het projectteam worden besproken. Lukt het niet het op te lossen, dan volgt rapportage naar boven, voordat er een offerte uitgaat. Zo worden werknemers actief uitgenodigd dilemma's te bespreken."

undefined

Club voor het mkb

Voormalig Rabobank-topman Herman Wijffels, fervent pleitbezorger van duurzaamheid, heeft aan de wieg gestaan van de organisatie MVO Nederland. Wijffels was in 2000 voorzitter van de Sociaal-Economische Raad (Ser) toen dat adviesorgaan een rapport uitbracht: 'De winst van waarden'. Ondernemen mag niet ten koste gaan van mens en milieu, was de leidende gedachte daarin. De Ser adviseerde het toenmalig kabinet daarom een organisatie in het leven te roepen om maatschappelijk verantwoord ondernemen te stimuleren.

In 2004 is MVO Nederland opgericht door het ministerie van economische zaken. Inmiddels staat de club losser van de overheid. Er gaat nog wel deels publiek geld heen, maar op projectbasis. MVO Nederland is er vooral voor het midden- en kleinbedrijf en organiseert daarnaast netwerken om ketens of sectoren te verduurzamen.

undefined

Debat over rol bedrijven bij duurzaamheid

Willem Lageweg is een van de sprekers bij een debat dat Trouw samen met Pakhuis de Zwijger organiseert op woensdag 22 juni in de reeks Duurzame 100. Onderwerp is 'groot versus klein': grote bedrijven kunnen hele markten in beweging brengen, kleintjes zijn beter in staat radicaal te vernieuwen. Andere sprekers zijn Anniek Mauser, hoofd duurzaamheid bij Unilever, en Maurits Groen, die de WakaWaka-lamp op de markt bracht.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden