Déjà vuTelefoon

Zoals sommigen verbanden menen te zien tussen 5G en corona, zo vreesden de Italianen de telefoon

Alexander Graham Bell belt in New York voor het eerst naar Chicago. Beeld Getty Images
Alexander Graham Bell belt in New York voor het eerst naar Chicago.Beeld Getty Images

Het nog maar net verenigde Italië had flink geïnvesteerd in een telegraafnetwerk, toen zich eind jaren zeventig van de negentiende eeuw een nieuwe techniek aankondigde: de telefoon. Het was denkbaar dat die vinding het rendement van de telegraaf zou verminderen. Dat alleen al gaf voeding aan de angstaanjagende verhalen die vanaf die tijd een hardnekkig leven begonnen te leiden. Zoals sommigen vandaag de dag verbanden menen te zien tussen de introductie van 5G en corona, zo vreesden de Italianen de gezondheidseffecten van de telefoon.

Het ging ze onder meer om hygiëne. Bellers en de medewerkers van de centrales die de verbindingen tot stand brachten, gebruikten apparaten waar zich ziektekiemen in konden ophopen. Besmettelijke kwalen hadden op die manier vrij spel.

Zenuwaandoeningen

Daarnaast lagen zenuwaandoeningen op de loer. Een technische vinding, die normale contacten doorkruiste en gesprekken zonder oogcontact en opnemen van bijbehorende gezichtsuitdrukkingen mogelijk maakte, zou de balans in het bewustzijn verstoren. En de dames van de telefooncentrale liepen de kans om objecten van seksueel verlangen te worden. Niet wenselijk voor de bellers, slecht voor de dames.

Ook buiten Italië bestonden bedenkingen tegen de telefoon. Op tal van plekken gingen verhalen rond over elektrocutie. Gebruikers zouden het leven hebben gelaten, omdat ze belden tijdens het onweer. De meest bijzondere geruchten overschatten de mogelijkheden van de techniek nogal: bellen met de doden zou ook mogelijk zijn. Weer anderen waarschuwden simpelweg voor het veranderende straatbeeld: overspanningen met draden zouden steeds gewoner worden. Het was voorstelbaar dat die wirwar in de hoofden van mensen doorwerkte.

The New York Times sprak in 1877 in een hoofdredactioneel commentaar over ‘de donkere macht van de telefoon’. Als alle lantaarnpalen eenmaal via draden met elkaar verbonden waren en iedereen zomaar gebruikmaakte van de mogelijkheden van het nieuwe medium, kon er naar hartenlust worden afgeluisterd. Tot in de huizen, ook als er niet werd gebeld.

Maar de magie van de telefoon blies veel van de weerzin weg. Het gebruikersgemak was groot. In een mum van tijd konden grote afstanden worden overbrugd.

Alexander Graham Bell

Mensen konden zichzelf overtuigen tijdens publieke demonstraties. In Amerika hielp bij een deel van die gelegenheden de verschijning van de charismatische uitvinder, de van oorsprong Schotse Alexander Graham Bell, die zelf liet zien wat de telefoon allemaal kon.

Sommigen belden met bedenkingen. Mark Twain was mogelijk de eerste privépersoon met een telefoon ooit. Maar als early adopter uitte hij ook zijn twijfels. De schrijver constateerde dat je vroeger hooguit last had van burengerucht, maar dat je door de telefoon door jan en alleman kon worden lastiggevallen. In een kerstgroet wenste hij iedereen rust en vrede toe ‘behalve de uitvinder van de telefoon’. Twain was ook de eerste die satire bedreef met de nieuwe en heel eigen manier van converseren van de telefoongebruikers.

Elders bleef het verzet hardnekkiger. In het al eerder genoemde Italië werd nog tijdens een politiek debat in 1903 gewezen op de risico’s voor longen, zicht en gehoor waarmee de medewerkers van telefooncentrales te maken kregen. Hele dagen een koptelefoon op het hoofd hebben moest wel tot ongelukken leiden. Een parlementariër haalde een Frans onderzoek aan dat het ‘beestje’ een naam gaf: telefonitis.

Ondertussen lijkt het enige, waarschijnlijke gezondheidseffect van de uitvinding van de telefoon hoofdpijn. Alexander Bell en zijn tegenstanders moeten die wel hebben gekregen naar aanleiding van het jarenlang slepende juridische conflict over het octrooi. Bell claimde de uitvinder te zijn. Anderen beweerden – niet zonder reden – hem voor te zijn geweest. Bell haalde desondanks in 1888 zijn gelijk bij het Hooggerechtshof en kon tot het verlopen in 1894 profiteren van zijn octrooi.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Lees ook:

Politie tast in het duister met aanhoudende brandstichtingen gsm-zendmasten

In zo’n tien dagen tijd is in twaalf zendmasten voor mobiele telecommunicatie in Nederland brand gesticht of werd een poging daartoe gedaan. Wie erachter zitten en met welk motief is onduidelijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden