Zoals de koningin praat, praat niemand meer

'Van bekakt tot plat', morgen, 13.00 uur, Radio 5.

In Nederland is langzamerhand een situatie ontstaan dat je al opvalt als je goed formuleert en woorden duidelijk uitspreekt. Er wordt zo gerommeld met de taal dat iemand al gauw bij de deftig sprekenden kan worden ingedeeld.

Bekakt praten is weer iets anders. Dat doen mensen die voorin de mond spreken, overdreven articuleren of het te mooi willen zeggen.

Yvonne Scholten is voor de NPS in dit onderwerp gedoken. Ze heeft er twee radioprogramma's over gemaakt. De eerste aflevering 'Van bekakt tot plat: over de uitspraak van het Nederlands' is morgen op Radio 5 te horen. Het tweede deel volgt een week later.

Na een jarenlang freelance correspondentschap in Rome, waar zij vooral de Ikon en het weekblad De Groene Amsterdammer bediende en na bij de Vara te hebben gewerkt, zit Yvonne Scholten sinds een aantal jaren bij de NPS als presentator van 'Wereldnet'. Ze is er een van de makers van de reeks 'Een leven lang'. Dit is haar eerste grote radiodocumentaire.

Yvonne Scholten noemt het opvallend dat terwijl er in Nederland over zowat elk onderwerp een standaardwerk is geschreven er over onze manier van praten heel weinig is te vinden en zeker geen standaardwerk. “Over hoe het Nederlands hoort te worden uitgesproken zijn de meningen sterk verdeeld. Is het Nederlands van koningin Beatrix nog wel standaard Nederlands? Spreekt Bolkestein Algemeen Beschaafd Nederlands of bekakt en waaraan heeft het platte Haags van Harry Jekkers zijn populariteit te danken?”

In de jaren vijftig moest je ABN spreken om op te klimmen op de maatschappelijke ladder. Twintig jaar later vond discjockey Lex Harding dat een Veronica-omroeper beter kon vertrekken omdat hij te netjes sprak. De omroepsters van zijn huidige zender TMF mogen de son best in de see sien sinken.

De tijd dat Amy Groskamp-ten Have, die alles wist over etiquette, iedereen voorhield hoe belangrijk netjes praten was, behoort al lang tot het verleden.

Neerlandicus Jan Stroop, door Yvonne Scholten als deskundige ingeschakeld, constateert dat het Algemeen Beschaafd Nederlands als standaardnorm voor de uitspraak aan het verdwijnen is. Dat heeft volgens hem alles te maken met de nivellering van ons land. Kees van Kooten kan zich daar niet over opwinden. Juist die nieuwe tongvallen vindt hij leuk. Als voorbeeld noemt hij het Amsterdams-Surinaams van elfjarigen. “Het wordt wat rommeliger maar wel levendiger, al blijft de plat Haagse humor het meest inventief.”

Jan Stroop: “In Nederland is er geen interesse meer voor de uniforme standaardtaal.”

Het was kort na de Tachtigjarige Oorlog dat in de Nederlanden behoefte ontstond aan een boven gewestelijke omgangstaal. Joost van den Vondel was daar een warm pleitbezorger van. Daarvoor stond de taal model zoals die in de Haagse regeringsgebouwen en in de Amsterdamse grachtenhuizen werd gesproken. In de praktijk leverde verwezenlijking van dat ideaal grote problemen op. Radio en televisie bestonden evenmin als cassettebandjes. Het uitdragen van een goed taalgebruik kwam op de onderwijzers aan.

Op hoog niveau maakte men zich er druk om. In de Troonrede van 1935 liet de toenmalige regering koningin Wilhelmina zeggen dat een goede uitspraak van het Nederlands de zorg van de rijksoverheid behoort te zijn. In het verleden, en dan denkt Stroop aan de jaren voor de oorlog en net er na, lag de uitspraak van de gemiddelde Nederlander vrij dicht bij die van de leden van de koninklijke familie. Daar is sindsdien veel aan veranderd. Koningin Beatrix spreekt volgens Stroop 'onwerkelijk Nederlands'. Als hij een vergelijking moet trekken vindt hij dat onze koningin praat als haar oma.

In haar documentaire laat Yvonne Scholten dat horen, hoewel dat veel voeten in de aarde had. Zoals bij het gebruik van filmfragmenten van de Oranjefamilie voorschrift is, moet ook voor het heruitzenden van geluidsmateriaal waarop de stemmen van leden van de koninklijke familie zijn te horen toestemming worden gevraagd aan de Rijksvoorlichtingsdienst. De RVD bepaalt of door de omroepen zelf gemaakte geluidsopnamen van de Oranjes nog eens ten gehore mogen worden gebracht.

Yvonne Scholten kreeg in eerste instantie een afwijzend antwoord. Fred van Leeuwen, hoofd van de afdeling pers en publiciteit van de RVD, liet haar weten dat geen stemfragmenten beschikbaar zijn waarin leden van het koninklijk huis hun ware stem laten horen. “Bij toespraken en speeches wordt door iedereen de stem gemodelleerd naar de lokatie en het gehoor.” Zo goed als de preek van de dominee anders klinkt dan zijn gesprek aan tafel, zo is de ware stem van leden van het koninklijk huis aan buitenstaanders niet bekend. Met andere woorden, koningin Beatrix gebruikt als ze iets in het openbaar zegt een soort toneelstem.

Maar juist om dat stemgebruik was het Scholten te doen. Uiteindelijk kreeg zij toestemming een paar openingsfragmenten van Troonredes te gebruiken. Vooral geen inhoudelijke passages. Wat Beatrix betreft sprak de RVD voorkeur uit voor Troonredes van voor 1990. Dit 'gezien de politieke inhoud die elke rede nu eenmaal heeft'. Scholten heeft de RVD geantwoord dat ze daar 'niets van begrijpt'. Zijn oude Troonredes soms staatsgeheimen geworden? Ze is van plan zich van al die vermeende voorkeuren niets aan te trekken en heeft inmiddels zelf haar keuzes gemaakt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden