Zo simpel is het niet, heren

De consument moet de economie redden. Maar die kijkt verlamd in de koplampen van de crisis en houdt het geld op zak.

Burgers moeten volgens het kabinet de Nederlandse economie redden. De overheid moet bezuinigen van Brussel, de export blijft achter door gekwakkel elders. Dan moet het heil van eigen bodem komen. Consumenten verleiden om geld uit te geven, bedrijven om te investeren. Want zo slecht is het met de economie niet gesteld, roepen premier Rutte, PvdA-leider Samsom, voormalig CPB-voorman Teulings en anderen telkens enigszins wanhopig. In de kern is die gezond, het ontbreekt alleen aan vertrouwen.

Ze klinken als hulpverleners die aan een depressieve patiënt sjorren. 'Kom eens je bed uit. Buiten schijnt de zon, of het regent tenminste niet. Er zijn zo veel leuke dingen te doen. Ga lekker wandelen, naar het museum.' Maar de somberaar blijft liggen met de gordijnen dicht. Psychiater Bram Bakker kijkt er hoofdschuddend naar. De oproepen van Rutte om te 'kopen' en van Samsom om het geld te laten rollen zullen geen enkel effect hebben. "Ik heb zelden zulke domme adviezen gehoord. Zo'n uitspraak van Samsom wekt juist extra argwaan, uit zijn PvdA-mond. Het klinkt paradoxaal. Mensen denken: dan moet het wel heel slecht gaan als ze dit roepen."

Natuurlijk laten individuen zich beïnvloeden door de algehele crisissfeer. "Dat komt ook door de media. Die rapporteren veel meer slecht nieuws dan goed nieuws. Veel meer over faillissementen dan over bedrijven die het goed doen. Daar kun je je niet aan onttrekken." Dat mensen te diep wegzakken en zonder goede redenen als verlamd in de koplampen van de malaise staren, wil er echter bij hem niet in. "Mensen hebben terecht geen vertrouwen. Ze hebben veel meer rommel gekocht dan nodig en zijn orde op zaken aan het stellen. Ze moeten hun schuren en zolders eens leegmaken en in de aanbieding gooien. En van het geld gezellig met z'n allen uit eten gaan."

Een economische crisis heeft op die manier ook een louterend effect, constateert Bakker. Je druk maken over de nieuwe auto van de buurman hoeft niet meer. Dat geeft ruimte voor een andere kijk op het leven en zal zelfs opluchten. "Er vindt een gezonde herwaardering plaats van de basale waarden: dat je gezond bent, dat je een huis hebt. Minder aandacht voor de externe gelukzoekers. Je kunt in eigen land ook heel leuk met vakantie."

"We zijn ontzettend verwend geweest", constateert ook massapsycholoog Jaap van Ginneken. "We behoren nog steeds tot de rijkste en gelukkigste landen van de wereld." De effecten van de huidige economische recessie zijn dus relatief, wil hij maar zeggen. Maar dat betekent niet per se dat het minder hard aankomt. "Als je zo gewend bent dat het allemaal altijd fantastisch gaat, dan blijkt ook een relatieve dip beeldvullende treurigheid te veroorzaken." Na zo'n periode van hoogconjunctuur zijn de verwachtingen nog altijd hoog. "Maar de realisatie blijft achter", legt Van Ginneken uit. "Een vorm van relatieve deprivatie. Mensen ervaren een tekort."

De neiging bestaat wel dat die perceptie van de werkelijkheid op hol slaat. Als de economie hosanna gaat, zijn er geen waarschuwingen dat het ook wel weer eens minder zou kunnen gaan. Dat geldt omgekeerd ook in een recessie. "Ander nieuws dringt niet door. Mensen zijn er niet bevattelijk voor. Het zijn opgaande en neergaande spiralen die niet precies parallel lopen met de werkelijkheid." Van Ginneken ondervond dat zelf. "Vijf jaar geleden, nog voor het omvallen van de Amerikaanse Lehman-bank, riep ik dat de huizenprijzen in Nederland 30 procent te hoog waren. Dat werd toen lacherig over gedaan." Ook anderen die dat beweerden, zoals de Oeso, werden genegeerd. "Niemand wilde het weten."

Hoewel het dus in de menselijke aard ligt zich in een piek of dip te nestelen, vindt Van Ginneken niet dat burgers in hun gedrag overdrijven. De stemming is misschien wat al te negatief, afgemeten aan het welvaartsniveau, maar er zijn goede redenen om nu de hand op de knip te houden. "Na het begin van de financiële crisis, het omvallen van Lehman, heeft men voorbarig aangekondigd dat het snel weer over zou zijn. De onderliggende werkelijkheid was er echter een met veel schulden. Er zijn reele mondiale trends aan de gang. Dan moet je wachten en stilzitten tot het over is." De mens is bovendien behept met 'een scheef geldbrein'. De angst voor verlies is tweeënhalf keer groter dan de hoop op winst, blijkt uit allerlei psychologisch onderzoek.

Onnozel
Een regering kan wel wat beleid voeren om soepeler door de crisis te komen, een oproep om toch vooral te consumeren, hoort daar niet bij, is Van Ginneken met Bakker eens. "Dat was rijkelijk onnozel van Rutte. Het laat zien dat zo'n man in een milieu leeft dat losstaat van de maatschappelijke werkelijkheid. In Den Haag leeft men in een communicatiemaatschappij. Een handig persbericht of een leukigheidje van een pr-adviseur zou genoeg zijn."

"De publieke opinie bijsturen, is niet zo gemakkelijk als ze denken. Er is niet een toverstokje zodat we allemaal weer gaan kopen, of allemaal optimistisch worden. Dat is veel te simpel. Mensen die met hun karretje in de supermarkt staan, zien toch gewoon dat ze minder te besteden hebben."

De wanhoop bij de beleidsmakers over de duur van de recessie delen van Bakker en Van Ginneken niet. "We komen er altijd weer uit", is de droge constatering van Bakker. "Maar niet als we blind blijven geloven in economische groei. We zitten niet te wachten op meer plastic rommel uit China. Winstmaximalisatie moet geen doelstelling meer worden. Een goede winst is goed genoeg."

Van Ginneken ziet het tij aan het eind van het jaar wel weer langzaam keren. "Internationaal zijn er wel goede tekenen voor de economie. Ik vermoed dat er een kantelpunt komt rond de jaarwisseling, als er geen rare dingen gebeuren. Dan kan het zijn dat mensen ook weer versneld positiever gaan denken."

Een nieuwe fase van de economische crisis
De economische situatie is 'dramatisch'. Werkgeversvoorzitter Bernard Wientjes had er vorige week geen andere woorden voor. In tijden van drama passen onorthodoxe maatregelen, wilde hij maar zeggen. Oftewel: in elk geval geen zwaardere lasten voor bedrijven en burgers.

Nederland is in een nieuwe fase van de economische crisis beland: die van de frustratie en de machteloosheid. Overeenstemming over wat nu te doen, is in elkaar gezakt. Niet alleen Wientjes, ook mkb-voorman Hans Biesheuvel keerde zich vorige week af van het kabinet. De twee willen hun handen niet meer vuil maken aan de zes miljard euro die Nederland als fatsoenlijk lid van de eurozone in 2014 moet bezuinigen. De vakbeweging had daar al eerder twijfels bij. De opstelling van werkgevers en werknemers tast het fundament aan van het sociaal akkoord dat in april is gesloten met het kabinet. Rutte en Asscher hoeven dus niet weer bij de betrokken partijen aan te kloppen, op zoek naar geld.

De VVD-PvdA-coalitie zoekt daarom nu medestanders bij de oppositie om een plan in elkaar te draaien. Steun van de Eerste Kamer, waar de coalitie geen meerderheid heeft, is immers onontbeerlijk. Maar ook die speurtocht verloopt zeer moeizaam.

Zo komt de politiek uit bij de burgers: als die nu eens hun geld uitgeven, kan de economie weer op gang komen. Rond het sluiten van het polderakkoord, in april, riep premier Rutte daarom dat mensen aan het kopen moesten slaan. Dan zou de economie aantrekken en waren extra bezuinigingen in 2014 niet nodig. Die verwachting komt niet uit. Integendeel zelfs. De cijfers over consumptie, groei en werkloosheid zijn sindsdien alleen maar naar beneden bijgesteld. PvdA-leider Samsom dacht onlangs aan potten geld die nu niet of onvoldoende gebruikt worden, zoals bv's waar gouden handdrukken in zijn ondergebracht. De jongste hoop is gevestigd op de pensioenfondsen, feitelijk ook geld van burgers vastgezet voor de oude dag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden