Zo schaamteloos is de Jood!

Herschel Grynszpans aanslag op een nazi-topstuk, gaf Goebbels een vrijbrief tot het ontketenen van de Kristallnacht

Als er in Duitsland iets dramatisch gebeurt, lijkt dat vrijwel altijd op 9 november te geschieden. Die dag is cruciaal in de geschiedenis van het land, en heet ook niet voor niks Schicksalsdatum, de dag van het (nood)lot.

Zo trad op 9 november 1918 keizer Wilhelm II af, wat het einde van het keizerrijk inluidde en het begin van de Weimarrepubliek. Op diezelfde dag vijf jaar later, in 1923, pleegde Adolf Hitler zijn mislukte Bierkellerputsch in München waardoor hij voor korte tijd in de gevangenis belandde. Op 9 november 1989 viel de gehate Berlijnse Muur, symbool van de deling van Duitsland én van Europa.

De nacht van 9 op 10 november 1938, dit weekeinde precies 75 jaar geleden, is de geschiedenis ingegaan als de Kristallnacht. In heel Duitsland werden tegen de tweeduizend synagogen in brand gestoken. Talloze Joden werden aangevallen en mishandeld, vierhonderd van hen werden gedood of zagen geen andere uitweg dan zelfmoord. Duizenden Joodse winkels, bedrijven en ziekenhuizen werden vernield.

De Kristallnacht of 'Nacht van de gebroken ruiten' was het begin van de Holocaust die aan zes miljoen Joden het leven zou kosten. Aanstichter van het tomeloze geweld waren de nazi's, met als kwade genius Josef Goebbels, minister van propaganda. Politie en brandweer kregen de instructie niet in te grijpen, in feite was dat een vrijbrief voor eigenrichting. Alleen plunderingen waren niet toegestaan.

Directe aanleiding voor de gebeurtenissen was de dood van een hoge Duitse diplomaat op de ambassade in Parijs, Ernst vom Rath, die twee dagen eerder door een Poolse Jood was neergeschoten, de zeventienjarige Herschel Grynszpan. Maar waarschijnlijk was elk incident genoeg geweest om de Joden voor eens en altijd buiten de Duitse samenleving te plaatsen. Vanaf hun machtsgreep in 1933 waren ze bezig geweest hen via boycotmaatregelen en de beruchte Neurenbergse rassenwetten te marginaliseren.

Maar de aanslag op Vom Rath kwam op een goed moment om de Joden nog verder in de hoek te drijven en hun het leven onmogelijk te maken. Toen het nieuws van de dood van de diplomaat aan het eind van de middag van 9 november bekend werd, begonnen vrijwel onmiddellijk in heel Duitsland de gewelddadigheden jegens de Joden. Ze zouden de hele nacht aanhouden.

De advocaat en historicus Sidney Smeets doet in zijn indrukwekkende boek 'De wanhoopsdaad' uitvoerig verslag van de schietpartij op de Duitse ambassade. Hij belicht de achtergronden van de diplomaat en van de dader, Herschel Grynszpan, die al enige tijd bij zijn oom en tante in Parijs woonde en daar had gehoord wat het lot van zijn ouders, broer en zus in Duitsland was. Die waren, met talloze andere Poolse Joden, door de nazi's op de trein naar de grens met Polen gezet, maar dat land wilde ze niet opnemen.

Grynszpan wilde met zijn daad scherp protest aantekenen tegen de schandelijke behandeling van Joden.

Voor de nazi's was de aanslag een geschenk uit de hemel. De laaghartige schietpartij die hun landgenoot - van onberispelijk gedrag - het leven zou kosten, was het beste bewijs hoe schaamteloos vertegenwoordigers van het wereldjodendom zich konden gedragen. Zonder pardon was een onschuldige medewerker van de Duitse ambassade doodgeschoten.

De nazi-kopstukken verheugden zich op een groots opgezet proces dat de wereldopinie duidelijk zou maken wie hier dader was, en wie slachtoffer, respectievelijk een gewetenloze Jood en een hardwerkende Duitser.

Dat showproces kwam al tot een einde voordat het goed en wel was begonnen. Tijdens zijn verhoren (eerst door de Franse, later door de Duitse politie) kwam Herschel Grynszpan met een opmerkelijke verklaring: hij zou zijn slachtoffer hebben gekend. Sterker, hij had een homoseksuele relatie met hem. De schietpartij was uitvloeisel van een ruzie om geld. Vom Rath zou Grynszpan onvoldoende hebben betaald voor diens seksuele diensten.

Dat kwam de Duitsers bijzonder slecht uit. Een eerzame diplomaat die gebruik maakt van een schandknaap en weigert te betalen, is een heel ander en minder goed te verkopen verhaal dan dat van een wraakzuchtige Jood die een onschuldige Duitser om zeep brengt.

De rechtszaak werd keer op keer uitgesteld, de nazi's zaten met de handen in het haar. Uiteindelijk is Grynszpan nooit veroordeeld. Over zijn lot is verder niets bekend, hij is in het niets verdwenen. Aangenomen wordt dat de Duitsers hem tijdens de oorlog hebben gefusilleerd.

In de loop der tijd, en ook nog in deze eeuw, zijn er publicaties verschenen over de verhouding tussen Grynszpan en Vom Rath. Sommige auteurs zeiden zeker te weten dat de twee een seksuele relatie hebben gehad. Dat Vom Rath homo was, was een publiek geheim, zijn bijnaam was Die Botschafterin, de ambassadrice.

Sidney Smeets trok die verhalen nauwgezet na en komt tot de conclusie dat er niets van klopt. Hij dook Duitse archieven in, die niet eerder waren geraadpleegd. Het resultaat van zijn bevindingen overtuigt: van een relatie tussen Vom Rath en Grynszpan was geen sprake. Een journalist die maar bleef volhouden dat dit wel zo was, wordt in het boek met een keur aan argumenten ontmaskerd als charlatan.

Dat is knap onderzoekswerk van advocaat Smeets - werkzaam bij het kantoor van Gerard Spong. Menig journalist kan er een puntje aan zuigen. Alleen al om die reden is dit een waardevol boek.

Bovendien weet de auteur de op zich al mooi beschreven, dramatische gebeurtenis in de ambassade uitstekend te plaatsen in de politieke context van driekwart eeuw geleden. Met een sobere, ingetogen en daardoor indringende schrijfstijl laat hij zien hoezeer de Duitsers al vóór de Kristallnacht bezig waren de Joden te vernederen en rechteloos te maken.

Wat de ouders, broer en zus van Herschel Grynszpan overkwam, is te treurig voor woorden. Dat hij daarover woedend was, is alleszins te begrijpen, al was zijn reactie natuurlijk scherp af te keuren. Hij had er zelf ook spijt van, zeker toen hij doorkreeg wat voor gruwelijke gevolgen zijn daad had. Daarop kwam hij met het verhaal van de homoseksuele relatie, hij voorzag dat hij daarmee de nazi's in verlegenheid kon brengen. En dat lukte ook.

Sidney Smeets: De wanhoopsdaad, Hoe een zeventienjarige jongen de Kristallnacht ontketende. Balans, Amsterdam; 256 blz. euro 18,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden