Zo ruimdenkend was christelijk Nederland nu ook weer niet

Een schilderij van de zeventiende-eeuwse kunstenaar Gabriel Metsu in het Rijksmuseum Beeld ANP
Een schilderij van de zeventiende-eeuwse kunstenaar Gabriel Metsu in het RijksmuseumBeeld ANP

Ze waren bepaald geen aartsvijanden. Toch wisselden de dominees van de Republiek der Nederlanden liever geen boeken uit met hun katholieke collega's, ontdekte neerlandica Feike Dietz. In haar dissertatie vraagt ze zich af of we vier eeuwen geleden echt zo'n tolerant volk waren.

Filosofen die elders werden verketterd, mochten hier wél publiceren. In het Nederland van de zeventiende eeuw, zo weten historici al enige tijd, heerste een open sfeer. Verschillende christelijke stromingen konden naast elkaar bestaan. Samenwerking met andersdenkenden en -gelovigen kwamen veel voor.

Toch was ons land niet één grote religieuze smeltkroes. Neem de katholieke bundel Pia Desideria, gemaakt door een Antwerpse jezuïet. Het boekje vond gretig aftrek onder protestanten, vertelt Dietz.

'Maar alleen via een omweg. Een gereformeerde Amsterdammer haalde dit boekje niet bij zijn katholieke stadgenoot, maar liet het uit Duitsland komen. Daar hadden protestanten wél contact met katholieken.'

In haar vorige week verschenen dissertatie stelt Dietz dat christelijk Nederland relatief verkokerd was. Althans: als het ging over geïllustreerde geloofsliteratuur. 'Waarschijnlijk was er hier toch een soort verkokering. Protestanten kónden aankloppen bij rooms-katholieken - de verhoudingen waren over het algemeen redelijk goed. Maar ze deden het niet.'

Zintuigen
Dietz vergeleek een aantal bewerkingen van de eerdergenoemde bundel en ontdekte dat boeken vaak werden aangepast. Katholieken openden graag met afbeeldingen. Die prikkelden de zintuigen, was de gedachte, en maakten je ontvankelijk voor Gods geest.

Protestanten moesten van illustraties weinig hebben. Hun bewerkingen van de Pia Desideria-bundel openen met tekst; de eerste plaatjes kwamen na enkele bladzijden. 'Protestanten moesten weinig van die illustraties hebben', weet Dietz.

'Ze konden je misleiden. Het geschreven woord liet daarentegen weinig aan de verbeelding over. Dankzij de bewerkingen konden katholieken en protestanten dit boek lezen op de manier die ze het prettigst vonden.' De geschiedenisboeken hoeven niet direct te worden herschreven, vertelt ze. 'Maar het beeld dat iedereen met iedereen overweg kon, verdient bijstelling.'

null Beeld
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden